शिवपुराणम्

शिवधर्मपुराणस्य उक्तानि शास्त्रवचनानि एकीकृत्य कथा इयं प्रवर्तते— अचलं लिङ्गं शास्त्रानुसारं द्विधा कर्तव्यं, चलं तु शैवमतविद्भिः एकमात्रं सम्पूर्णं कथ्यते। ये चलं लिङ्गं द्विधा कुर्वन्ति, ते मोहावृतचित्ताः अविद्यया ग्रस्ताः; न तु तत्त्वज्ञाः, न शास्त्रकुशलाः ऋषयः तादृशं कुर्वन्ति। ये अचलं लिङ्गं सम्पूर्णं कुर्वन्ति, चलं तु द्विधा, ते मूढाः न सन्ति, पूजनस्य फलभागिनः भवन्ति। अतः शास्त्रविधिनुसारं चलं लिङ्गं एकमात्रं, अचलं तु द्विधा, परमसुखेन कर्तव्यं। चलस्य सम्पूर्णस्य लिङ्गस्य पूजनं सर्वफलप्रदं भवति; चलस्य द्विधा लिङ्गस्य पूजनं महाव्यसनं जनयति। अचलस्य सम्पूर्णस्य लिङ्गस्य पूजनं यथेष्टं फलं न ददाति; शास्त्रविद्भिः सदा विघ्नकारि इति कथ्यते। अथ वेदमार्गानुगुणं पार्थिवलिङ्गस्य पूजनविधिः वेदवित्परायणानां वर्ण्यते; तेन वेदमार्गेण भोगमोक्षौ लभ्येते। सुत्रविधिना स्नात्वा, सन्ध्यां कृत्वा, ब्रह्मयज्ञं सम्पाद्य, तदनन्तरं पूजनं आरम्भयेत्। शिवस्मरणात् पूर्वं विभूतिं रुद्राक्षमालां च धारयेत्। वेदविधिना, पूर्णफलप्राप्त्यर्थं, परमभक्त्या पार्थिवलिङ्गं पूजयेत्। नद्याः तटे, सरसि, पर्वते, वने, वा शिवमन्दिरे, शुद्धस्थले पार्थिवलिङ्गस्य पूजनं विधीयते। शुद्धस्थलात् भूमिं सम्यक् संगृह्य, द्विजातिः शिवलिङ्गं सावधानतया निर्मायेत्। ब्राह्मणस्य श्वेतः, क्षत्रियस्य रक्तः, वैश्यस्य बाहुषु पीतः, शूद्रस्य चरणयोः कृष्णः, वा यः कश्चन वर्णः दृश्यते, स स्मृतः। लिङ्गनिर्माणाय भूमिं सम्यक् संगृह्य, शुभस्थले ताम् स्थापयेत्। भूमिं शुद्धीकृत्य, शनेन शनेन चूर्णं कृत्वा, वेदमार्गानुसारं शुभं पार्थिवलिङ्गं निर्मायेत्। ततः भक्त्या, भोगमोक्षफलप्राप्त्यर्थं, तस्य पूजनं कुर्यात्; तत्र विधिं वक्ष्यामि, शृणु। ‘नमः शिवाय’ इति मन्त्रेण पूजनद्रव्याणि प्रोक्षयेत्; ‘भूमिरासीद्’ इति मन्त्रेण स्थलस्य पावनं कुर्यात्। ‘त्वमापः’ इति मन्त्रेण जलैः शुद्धीकरणं कुर्यात्; ‘नमस्ते रुद्राय’ इति मन्त्रेण स्फटिकबन्धनं विधीयते। ‘शम्भवे’ इति मन्त्रेण स्थलस्य शुद्धीकरणं कुर्यात्; पूर्वनमस्कारेण पञ्चामृतानि अपि प्रोक्षयेत्। ‘नीलकण्ठाय’ इति मन्त्रेण, पूर्वनमस्कारेण, उत्तमं शङ्करलिङ्गस्य प्रतिष्ठापनं कुर्यात्। ततः भक्त्या, ‘तस्मै रुद्राय’ इति मन्त्रेण, सुन्दरं आसनं वेदविधिना स्थापयेत्। ‘त्वं महत्तमः’ इति मन्त्रेण आवाहनं कुर्यात्; ‘हे रुद्र, आगच्छ’ इति मन्त्रेण उपवेशनं कुर्यात्। ‘शरमागतः’ इति मन्त्रेण शिवस्य न्यासं कुर्यात्; ‘स्मृतवान्’ इति मन्त्रेण स्नेहेन अभिषेकं कुर्यात्। ‘सप्राणः’ इति मन्त्रेण देवतानां प्रतिष्ठापनं कुर्यात्; ‘सञ्चलति’ इति मन्त्रेण विघ्ननिवृत्तिं कुर्यात्। रुद्रगायत्र्या अर्घ्यं दद्यात्, त्र्यम्बकमन्त्रेण आचमनं कुर्यात्। ‘क्षीरं भूमेः’ इति मन्त्रेण क्षीराभिषेकं कुर्यात्; ‘दधिक्रावणम्’ इति मन्त्रेण दध्ना अभिषेकं कुर्यात्। मधुना शर्करया च स्नानं विधीयते; एते पञ्चामृतानि। अथवा पाद्येन मन्त्रेण पञ्चामृतैः स्नानं कुर्यात्। ‘मनो बालके’ इति मन्त्रेण स्नेहेन मेखलां बांधयेत्; ‘नमः वीराय’ इति मन्त्रेण उत्तरीयं धारयेत्। ‘तदस्त्रं ते’ इति मन्त्रेण, चतुर्भिः ऋचः सह, स्नेहेन वस्त्रं वेदविधिना शिवाय दद्यात्। ‘नमः श्वभ्यः’ इति मन्त्रेण, ऋचः सह, गन्धं दद्यात्। ‘नमः पार्याय’ इति मन्त्रेण, पुष्पमन्त्रेण वा, पुष्पाणि दद्यात्; ‘नमः पर्ण्याय’ इति मन्त्रेण, वा अन्यथा, बिल्वपत्राणि दद्यात्। ‘नमः कपर्दिने’ इति मन्त्रेण धूपं दद्यात्; ‘नमः आशवे’ इति ऋचः सह दीपं दद्यात्। ‘नमो ज्येष्ठाय’ इति मन्त्रेण उत्तमं खाद्यं दद्यात्; ततः ‘त्र्यम्बकम्’ इति स्मृत्याः पुनराचमनं कुर्यात्। ‘इमा रुद्राय’ इति ऋचः फलं दद्यात्; ‘नमो व्रज्याय’ इति ऋचः सर्वं शम्भवे समर्पयेत्। ‘मनो महान्तम्’ ‘मानस्तोकः’ इति द्वाभ्याम् मन्त्राभ्याम्, एकादशाक्षरैः, रुद्राणां पूजनं कुर्यात्। ‘हिरण्यगर्भ’ इत्यादि त्रिभिः ऋचः दक्षिणां दद्यात्; ‘देवस्यत्वे’ इति मन्त्रेण अभिषेकं कुर्यात्। शम्भोः दीपमन्त्रेण निराजनं विधाय, भक्त्या त्रिभिः ‘इमा रुद्राय’ ऋचः पुष्पपञ्जरं दद्यात्। ‘मनो महान्तम्’ इति मन्त्रेण प्रदक्षिणां कुर्यात्; ‘मानस्तोकः’ इति मन्त्रेण साष्टाङ्गनमस्कारं कुर्यात्। ‘यतोयता’ इति मन्त्रेण अभयमुद्रां दर्शयेत्; ‘त्र्यम्बक’ इति मन्त्रेण ज्ञानमुद्रां प्रदर्शयेत्। ‘नमः सेनाय’ इति मन्त्रेण महामुद्रां दर्शयेत्; गोमुद्रां अपि दर्शयेत्, ‘नमोगे’ इति ऋचः मुद्रानिर्देशः भवति। एवं शास्त्रविधिना, भक्तिपूर्वकं, शिवलिङ्गस्य पूजनं कर्तव्यं, यथा भोगमोक्षौ साध्यौ, यथा शिवस्य अनुग्रहः प्राप्त्यते।