शिवपुराणम्

श्रूयताम्, मुनयः, एषः पुराणः वेदानां सारभूतः, यः प्राचीनकाले बहुषु च कल्पेषु पुनः पुनः प्रवदितः। अस्मिन्यथार्थे वर्तमानकल्पे सृष्ट्यादौ षट् ऋषिकुलानि परस्परं संवादमकुर्युः। तत्र महान् विवादः समुत्पन्नः—"एतद् परम्, एतद् न" इति—ते च अक्षरं ब्रह्माणं स्रष्टारं पृष्टुम् उपजग्मुः। सर्वे ते नम्रवाक्यैः कृताञ्जलयः स्थित्वा प्रोचुः—"त्वमेव सर्वलोकस्य स्रष्टा, सर्वकारणानां कारणम्।" "कः सः परमः पुरुषः, यो सर्वतत्त्वातीतः, पुराणः, परः, यस्मात् वाक् मनश्च निवर्तेते अप्राप्य?" "यतः सर्वं जायते—ब्रह्मा, विष्णुः, रुद्रः, इन्द्रः, सर्वे च इन्द्रियसमूहाः—प्रथमं सम्प्रसूताः।" "एषः भगवान् महेश्वरः सर्वज्ञः, जगन्नाथः; सः केवलं परया भक्त्या दृश्यते, अन्यथा न कदापि क्वापि।" "रुद्रः, हरिः, हरः, अन्ये देवाधिपाः अपि सदा तस्य दर्शनाय परया भक्त्या तृष्णां कुर्वन्ति।" "किं बहुना? शिवभक्त्या मोक्षः सिध्यति; तस्य प्रसादेन देवभक्तिः जायते, प्रसादश्च भक्तेः, यथा बीजात् अंकुरः, अंकुरात् बीजं च।" "तस्मात्, भगवत्प्रसादार्थं, द्विजाः, पृथ्वीं गच्छत, तत्र सहस्रवर्षपर्यन्तं दीर्घं यज्ञं कुरुत।" "तत्र तस्मिन् यज्ञे केवलं शिवस्य प्रसादेन वेदविद्यायाः सारः ज्ञायते, साध्यं साधनं च।" "किं परमं साध्यम्? किं तस्य परं साधनम्? कः साधकः? एतत् सत्यम् आख्यातु।" "परमं साध्यम् शिवपदप्राप्तिः; तस्य परं साधनं तस्य सेवा; साधकः सः, यः तस्य प्रसादेन अनित्यफलासक्तिरहितः।" "वेदविहितानि कर्माणि कृत्वा, तेषां महाफलं समर्प्य, क्रमशः स लोकसामीप्याद्यवस्थाभिः परमं भगवत्पदं प्राप्नोति।" "यथायथा भक्तिः, तथैव परं फलं; साधनानि अपि नानाविधानि, भगवता प्रत्यक्षं उपदिष्टानि।" "संक्षेपेण, तुभ्यं सारं साधनं च वक्ष्यामि—श्रोत्रेण श्रवणम्, वाचा पाठनम्।" "मनसा चिन्तनं महत् साधनं; महेश्वरः श्रोतव्यः, पठनीयः, चिन्तनीयश्च।" "एवम्, अस्माकं शास्त्रप्रमाणत्वं एषः उपायः; तेन परमं साध्यम् अनुष्ठेयम्, सर्वार्थसिद्धौ एकनिष्ठः सन्।" "जनाः प्रत्यक्षदृष्टेन प्रवर्तन्ते; सर्वत्र तु अदृष्टं ज्ञात्वा, श्रवणेन प्रवर्तन्ते।" "तस्मात्, श्रवणम् अग्रे; आचार्यमुखात् श्रुत्वा, पण्डितः पश्चात् पाठनं चिन्तनं च साधयति।" "यदा एषः अभ्यासः यथाक्रमं पाठनचिन्तनपर्यन्तं सम्यगनुष्ठितः, तदा शिवयोगः जायते, शनैः शनैः सालय्क्यादिक्रमेण।" "अनन्तरं सर्वे देहक्लेशाः सर्वानन्दाश्च नश्यन्ति; अभ्यासेन एषः क्लेशः सह्यते, पश्चात् आरम्भादन्तं शुभता जायते।" ततः ऋषयः पृष्टवन्तः—"किं चिन्तनं ब्रह्मन्, किं च श्रवणम्? कथं पाठनम्? यथार्थतया तद् आख्यातु।" "मनसा विशुद्धिः, तर्कप्रीतिः, गुणरूपलीलानां नाम्नां पूजापाठादीनां विश्लेषणं—एषा निरन्तरचिन्ता, भगवद्दर्शनसाध्या, सर्वेषु साधनेषु प्रमुखा।" "गीतया, शास्त्रवाक्यैः, वाक्येन वा, शम्भोः यशोगुणरूपलीलानां नाम्नां स्वच्छरसयुक्तं स्तवनं—एषः पाठः, अत्र तु मध्यमं साधनं।" "येनापि साधनेन, यत्र कुत्रापि, शिवसम्बद्धवचनानां समूहः श्रोत्रेण एकाग्रचित्तेन श्रूयते, यथा स्त्रियाः क्रीडनालिङ्गनम्—एषः लोके प्रसिद्धः श्रवणम्।" "सत्सङ्गेन श्रवणं प्रथमं; ततः पशुपतेः पाठः, स च दृढः सन्, चिन्तनं परम्। अन्ते शङ्करस्य कटाक्षात् सर्वं सम्पद्यते।" "अस्य अभ्यासस्य माहात्म्ये ऋषयः प्राचीनाः किञ्चिद् आख्यातवन्तः; तव हितार्थं तद् वदामि—सावधानं शृणु।" "पूर्वं मम गुरु व्यासः, पराशरात्मजः, सरस्वत्याः पुण्यतीरे तपः कृतवान्, चित्तविक्षेपयुक्तः।" "तत्र तस्मिन्गच्छति योगेन, भगवतः सनत्कुमारः दिव्यविमाने सूर्यसमप्रभे प्रकटितः।" "ध्याननिष्ठः स जागरितः अजं तं दृष्ट्वा, प्रणम्य, मुनिः महत् कौतूहलयुक्तः अभाषत।" "अर्घ्यपाद्यं समर्प्य, देवासनं दत्तवान्; तुष्टः स भगवान् गम्भीरया वाचा तस्मै प्रणतम् अभाषत।" "हे मुनि, यथार्थतत्त्वं मनसा अनुभाव्यं चिन्तय; अत्र शिवसख्येन किमर्थं तपः आचरिष्यसि?" एवं कुमारेण पृष्टः स मुनिः स्वाभिप्रायं न्यवेदयत्—"धर्मार्थकाममोक्षाः वेदमार्गेण भक्त्या अनुष्ठीयन्ते।" "तव प्रसादात् बहूनि कार्याणि लोके स्थापितानि; तथापि सर्वथा गुरुत्वं प्राप्तं, अस्यापि।" "मोक्षकारकं ज्ञानं न जायते—एतत् आश्चर्यं; मोक्षार्थं तपः करोमि, कारणं न जानामि।" एवं स मुनिः व्यासः भगवत्कुमारं याचमानः, स च समर्थः सन्, ब्राह्मणश्रेष्ठाय निश्चितं मोक्षकारणं प्राह। "शम्भोः श्रवणं, कीर्तनं, चिन्तनं च—एतानि त्रिणि महोपायाः, साधना वेदसम्मता।" "पूर्वं अहम् अन्यसाधनव्यग्रः मोहितः, मन्दराचले स्थिरः तपः अकरवम्।" "तदा शिवाज्ञया श्रीनन्दिकेश्वरः प्रादुरासीत्—सः करुणासिन्धुः, साक्षी, गणाधिपः।