शिवपुराणम्
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
ऋषीणां वचः श्रुत्वा, सूतः परमसन्तुष्टः सन्, शङ्करं स्मृत्वा, मुनिश्रेष्ठान् प्रति हर्षेण वाक्यमुवाच। स उवाच— “सर्वे मुनयः, शुद्धस्वरूपं शिवं स्मृत्वा, पुराणसंप्रदायनिष्ठं वेदसारयुक्तं शैवपुराणं शृण्वन्तु। तत्र हि भक्तिज्ञानवैराग्यरूपा त्रैगीता स्नेहेन गीयते। वेदान्तविज्ञेयः सत्यमर्थः स्पष्टतया निरूप्यते। एष पुराणः, वेदसाररूपः, प्राचीनकाले बहुषु कल्पेषु पुनःपुनः प्रकाशितः, सर्वैः मुनिभिः श्रोतव्यः। अस्मिन्वर्तमाने कल्पे सृष्ट्यादौ षट्सन्ततयः मुनयः परस्परं संवादं चक्रुः। तत्र महान्विवादः जातः—‘एष परमः, एष न’ इति। ते चाक्षयम् ब्रह्माणं स्रष्टारं प्रपेदिरे पृच्छन्तः। सर्वे विनयपूर्वकं कृताञ्जलयः स्थित्वा ऊचुः—‘त्वमेव सर्वलोकस्य स्रष्टा, सर्वकारणकारणम्।’ ‘कः सः परमपुरुषः, सर्वतत्त्वातीतः, सनातनः, परः, यं वाचो मनसापि न गच्छन्ति, यत्र निवर्तन्ते?’ इति पृष्टवन्तः। ‘यतः सर्वं जायते—ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, इन्द्र, सर्वेन्द्रियाणि च प्रथमं समुत्पद्यन्ते।’ स एव भगवान् महादेवः सर्वज्ञः जगन्नाथः, स च केवलं परया भक्त्या दृश्यते, नान्यथा कदापि। रुद्रः, हरिः, हरः, अन्ये च देवेश्वराः सदा तस्य दर्शनकाम्यया पराभक्तिं कुर्वन्ति। किमधिकं वक्तव्यम्? शिवभक्त्या मोक्षः सिध्यति; तस्य प्रसादात् देवभक्तिरुत्पद्यते, प्रसादश्च भक्तेः, यथा बीजादङ्कुरः, अङ्कुरात् बीजं च। अतः प्रभोः प्रसादाय, द्विजश्रेष्ठाः, भूमौ गत्वा, सहस्रवर्षपर्यन्तं दीर्घयज्ञं कुरुत। तस्मिन्यज्ञे केवलं शिवस्य प्रसादेन, वेदविज्ञानसारः ज्ञायते, साध्यं साधनं च। ‘किं परमं लक्ष्यं? किमुत्तमं साधनं? कः साधकः?’ इति सत्यमाख्यातव्यं। तत्र—शिवपदप्राप्तिर्यस्य लक्ष्यं, तस्य सेवा साधनं, साधकः सः, यः तस्य प्रसादेन नश्वरफलासक्तिरहितः। वेदविहितानि कर्माणि कृत्वा, तेषां महाफलानि समर्प्य, क्रमशः सायुज्याद्यवस्थां प्राप्य, परमं धाम गच्छति। यथायथा भक्तिः, तथैव परमफलप्राप्तिः; साधनानि बहुविधानि, तानि प्रभुणा प्रत्यक्षं उपदिष्टानि। संक्षेपेण, तत्त्वं साधनं च वक्ष्यामि—श्रोत्रेण श्रवणं, वाचा कीर्तनम्। मनसा चिन्तनं महत् साधनमुक्तम्; महेश्वरः श्रवणीयः, कीर्तनीयः, मननीयश्च। तस्मात्, एष शास्त्रप्रमाणकः साधनपथः; तेनैव परं लक्ष्यं सम्पद्यताम्, सर्वकार्येषु एकनिष्ठया। दृष्टार्थे जनाः प्रवर्तन्ते, परोक्षं तु सर्वत्र श्रुतिरेव प्रमाणम्। अतः श्रवणं प्रमुखम्; आचार्यमुखात् श्रुत्वा, कीर्तनं मननं च ततः साध्यते। एष साधनक्रमः यथा यथा सिद्धः, तथा शिवयोगः स्यात्, क्रमशः सालोक्यादिसिद्धिः। ततः सर्वशारीरदुःखानि, सुखानि च नश्यन्ति; अभ्यासेन कष्टं सह्यते, अनन्तरं शुभफलप्राप्तिः आद्यन्ततः। तत्र पुनः पृष्टम्—‘कियद्विधा चिन्तनं, कियद्विधं श्रवणं, कथं कीर्तनं च?’ इति। तत्रोक्तम्—‘यद्वर्णनामरूपलीलावर्णनस्य ध्यानं, तद्विषयेषु मनःशुद्धिः, युक्तिवैषयिकी प्रीतिरेव, सततं चिन्तनं, भगवद्दर्शनसाध्यम्, सर्वेषां साधनानामुत्तमम्। शास्त्रवाक्यैः, गीतया, वाचा वा, शम्भोर्गुणरूपलीलावर्णनस्य स्वच्छं मधुरं स्तवनं, कीर्तनं, इह मध्यमं साधनं स्मृतम्। येन केनापि साधनेन, यत्र कुत्रापि, शिवकथावचनानि, स्त्रीस्नेहवत् दृढं श्रवणेनेच्छया श्रोतव्यानि—एष श्रवणं, लोके प्रसिद्धम्। साधुसङ्गेन श्रवणं पूर्वं भवति; ततः प्रजापतेः कीर्तनम्; तद्भलात् दृढं सति, चिन्तनं परमं। अन्ते सर्वं शङ्करदृष्ट्या भवति। एष साधनस्य माहात्म्यं पुरातनैः मुनिभिः आख्यातम्; तदहं भवद्भ्यः कथयामि, शृणुत। कदाचित् मम गुरुः व्यासः, पराशरात्मजः, सरस्वत्याः पुण्यतीरे तपश्चर्यां चकार, विक्षिप्तचित्तः। तत्र संयोगेन, सनत्कुमारः दिव्ययानेन आदित्यसङ्काशेन तत्रागच्छत्। समाधिस्थः व्यासः, तं अजन्मानं पश्यन्, प्रणिपत्य, जिज्ञासया पप्रच्छ। अर्घ्यपाद्यं दत्वा, देवासनं च समर्प्य, प्रणतमुनिं सन्तुष्टः भगवान् गम्भीरया वाचा उवाच—‘ऋषे, प्रत्यक्षसाक्षात्कार्यं तत्त्वं चिन्तय; अत्र शिवसहायेन, किं निमित्तं तपस्यसि?’ इति। कुमारवाक्यं श्रुत्वा, व्यासः स्वमनोरथं व्याहरत्—‘वेदमार्गेण, भक्तिपूर्वकं धर्मार्थकाममोक्षचतुष्टयं साधयामि।’ ‘भवत्कृपया, मयाऽनेकानि लोके प्रतिष्ठापितानि; तथापि, सर्वथा गुरुः सन्, मयि मोक्षजनकं ज्ञानं न जायते—इदं खलु आश्चर्यम्। मोक्षार्थं तपस्यामि, कारणं न जानामि।