शिवपुराणम्

आचार्यः एव सम्यग् आह्वानादि सर्वाणि कर्माणि कर्तव्यानि, स च ऋत्विग्भिः सह निर्दिष्टानि मन्त्राणि पठेत्। ततः कुम्भस्य पश्चिमदिशि मन्त्रपाठानन्तरं, विद्वान् होमं कुर्यात्—कोटिं वा लक्षं वा सहस्रं शतम् अथवा षडष्टकम् इति यथायोग्यं। एष होमः एकस्मिन्नेव दिवसे, नवसु वा दिवसेषु, मण्डले चापि—चत्वारिंशद्युत्समये—देशकालानुसारं कर्तव्यः। शान्त्यर्थं शमीद्रुमस्य काष्ठं होमाय योज्यं, श्रेयसः प्राप्त्यर्थं पलाशकाष्ठं; समिद्भिः, तण्डुलैः, घृतैः च होमः करणीयः, तत्र तत्र नाममन्त्रैः युक्तः। आरम्भे कृत्वा, यथासम्भारं सम्पूर्णं यज्ञं समापयेत्; समाप्य मंगलाचरणं पठित्वा, स्थलम् आपः अभिषिञ्चेत्। तदनन्तरं, यथाहुतिसंख्यया ब्राह्मणान् भोजयेत्; आचार्यः च ऋत्विजः च पण्डिताः हविर्भागं भुञ्जीरन्। सर्वाहुतेः समाप्तौ, आदित्यादीन् नवग्रहान् सम्पूज्य, ऋत्विजेभ्यः क्रमशः दानानि दद्यात्—अन्नं रत्नानि च यथार्हम्। ततः दश दानानि दद्यात्, पश्चात् अपि महादानानि—बालानां, उपनीतानां, गार्हस्थ्यानां, वानप्रस्थ्यानां च। अनन्तरं, कुमारीभ्यः, विवाहिताभ्यः, विधवाभ्यः च दद्यात्; यत्र यानि उपकरणानि तानि सर्वाणि आचार्याय समर्पयेत्। मृत्युपतिः आपत्तिरोगाध्यक्षः उच्यते; तस्मात् यमस्य तुष्ट्यर्थं कालदं नाम दानं दद्यात्। कालस्य नृमूर्तिं पाशाङ्कुशधरां शतं निष्कान् वा दश निष्कान् वा सुवर्णेन निर्माय दद्यात्। तां सुवर्णमूर्तिं दानसमेतां समर्प्य, आयुष्यसिद्ध्यर्थं तिलान् दद्यात्। रोगनिवृत्त्यर्थं घृतदानं कुर्यात्, सहस्रं ब्राह्मणान् भोजयेत्; यदि न शक्यते तर्हि शतं अपि। दरिद्रः सन् यथाशक्ति यथाविभवं कर्माणि कुर्यात्; भूतग्रहशान्त्यर्थं भैरवस्य महापूजां यथाशास्त्रं समाचरेत्। समाप्तौ शिवस्य महाभिषेकं महाहवनं च कृत्वा, बहुभिः भोज्यैः ब्राह्मणान् भोजयेत्। एवं यज्ञं कृत्वा दोषशान्तिः सिध्यति, एष शान्तियज्ञः प्रतिवर्षं फाल्गुनमासे कर्तव्यः। अशुभस्य प्रारम्भे तत्क्षणमेव, वा मासान्तरे, कर्तव्यम्; महापापे भैरवपूजा करणीयाः। महारोगे पुनः सङ्कल्पं कुर्यात्; सर्वत्र दरिद्रः सन्, दीपदानं कर्तव्यम्। तदपि अशक्ये, स्नानं कृत्वा स्वल्पमपि यत् शक्यं, तत् दद्यात्; आदित्याय मन्त्रं शतमष्टकं जपित्वा नमस्कुर्यात्। सहस्रं, दशसहस्रं, लक्षं, कोटिं वा नमस्कारान् कुर्वीत; नमस्कारयज्ञेन सर्वदेवताः तृप्यन्ति। हे प्रभो, यत् मनः तव रूपे समर्पितं, तस्य शून्ये न रतः; अस्माकं अहंकारः तव दर्शनात् निवर्तते। अहम् आत्मनः देहेन दीनः, त्वं महात्मा प्रभो; मम स्वभावः न शून्यः, यतोऽहं तव दासः अभवम्। यथायोग्यं आत्मनः पूजां नमश्च कृत्वा, शिवाय हविर्दत्त्वा ताम्बूलं गृह्णीयात्। स्वयम् शिवस्य प्रदक्षिणां शतमष्टकं कुर्यात्; अन्येन सहस्रं, दशसहस्रं, लक्षं, कोटिं वा। शिवस्य प्रदक्षिणया सर्वपापानि क्षणेन विनश्यन्ति; दुःखमूलं रोगः, रोगमूलं पापमेव। पापनाशः धर्मेणैव इति प्रतिपाद्यते; शिवार्थं कृतो धर्मः पापनाशनक्षमः। शिवकृत्येषु प्रदक्षिणा नियामिका इत्युक्तम्; व्यवहारतः प्रदक्षिणा एव ॐकारजपः। जन्ममरणे द्वन्द्वं मायेचक्रं कथ्यते; हविर्द्रव्यपीठं शिवस्य मायाचक्रं स्मृतम्। हविर्द्रव्यपीठात् आरभ्य, क्रमशः प्रदक्षिणायाः पथे प्रवेशः करणीयः, पादान्तरं स्थापयन्। ततः नमः प्रदेयम्, यत् प्रदक्षिणा उच्यते; निर्गच्छन् जन्म लभते, नमस्कारैः आत्मा समर्प्यते। जन्ममरणे द्वन्द्वे शिवमायायै समर्प्येते; यः तद्वन्द्वं शिवमायायै समर्पयति, स पुनः ताभ्यां न बाध्यते। यावत् शरीरे कर्माश्रयः, तावत् बद्धजीवः उच्यते; मुक्तिः त्रिशरीरस्वामित्वं इति पण्डितैः कथ्यते। शिवः मायाचक्रस्य प्रवर्तकः परकारणम्; शिवः एव समर्पितं द्वन्द्वं माये नाशयति। शिवसम्भूतं द्वन्द्वं शिवाय समर्पयेत्; ज्ञात्वा, प्रदक्षिणा नमश्च शिवस्य प्रियतमम् इति। शिवस्य परमात्मनः प्रदक्षिणा नमश्च षोडशोपचारपूजाफलप्रदौ। नास्ति पृथिव्यां पापं यत् प्रदक्षिणया न नश्येत्; तस्मात् केवलं प्रदक्षिणया सर्वपापं नाशयेत्। शिवभक्तः मौनवान्, सत्यादिगुणसम्पन्नः, यथायोग्यं कर्म, तपः, जपः, ज्ञानं, ध्यानं च आचरेत्। तेषां राज्यम्, दिव्यदेहत्वं, ज्ञानम्, अज्ञानसंशयनाशः, शिवसन्निधिः च फलं स्यात्। कर्मणा फलं लभ्यते, तमः च नश्यति; जन्मकृतं फलं, ज्ञानबुद्धिसंभावितं च, नष्ट्वा। शिवभक्तः देशकालशरीरधनानुसारं यथायोग्यं कर्माणि कुर्यात्।