शिवपुराणम्

ज्वरः, महामारी, संक्राम्य रोगः, गोमयाक्षि, शीतला, जन्मनक्षत्रयोगः, ग्रहपरिवर्तनानि, स्वग्रहयोगः च — एते सर्वे दोषाः मनुष्यस्य जीवनं बाधन्ति। तत्रापि अशुभस्वप्नादयः, मृतशरीरस्य, चाण्डालस्य, पतितजनस्य स्पर्शः गृहप्रवेशः च, दैवीयदोषत्वेन गण्यन्ते। यदा एते लक्षणानि दुःखस्य पूर्वसूचनां यच्छन्ति, तदा बुद्धिमन्तः दोषशान्त्यर्थं शान्तियज्ञं विधाय तान् दोषान् शमयन्ति। यज्ञस्य आयोजनं देवालये, गोशाले, स्तूपे, वा गृहस्य प्रांगणे, उत्तुंगे, सुसज्जिते वेदिकायाम् वा शुद्धस्थले कर्तव्यं। तत्र यथेष्टं धान्यं स्थाप्य, तस्य मध्ये कमलं सम्यक् रेखया अंकनीयम्, तद्वत् चतुर्भुजं च। घटं तन्तुना वेष्टयित्वा, नवगुग्गुलु धूपेन शुद्धीकृत्य, विशालं घटं मध्ये स्थाप्य, चतुर्दिशासु तद्वत् घटान् स्थापयेत्। मन्त्रशुद्धं जलं, पञ्चसुवर्णानि, आम्रदण्डादि शुभपादपदण्डानि, अष्टघटेषु पूरयेत्। नवरत्नानि, नीलमण्यादीनि, क्रमशः स्थाप्य, विद्वान् पुरोहितं तस्य पत्न्या सह नियोजयेत्। विष्णोः सुवर्णमूर्ति, इन्द्रादीनां च स्थाप्य, नमस्कृत्य विष्णुं मध्यघटे पूजयेत्, बाह्यपूजा अपि कुर्यात्। पूर्वादिदिशासु इन्द्रादीन् मन्त्रैः क्रमशः पूजयेत्, अन्ते तेषां नाम्ना हविः समर्पयेत्। सर्वाणि कर्माणि — आवाहनादि — आचार्यः एव कर्तव्यानि; आचार्यः पुरोहितैः सह नियतं मन्त्रजपं कुर्यात्। पश्चिमदिशि घटस्य, मन्त्रजपानन्तरं, यज्ञं कुर्यात् — कोटिः, लक्षः, सहस्रः, शतं, अथवा १०८ बारं यथायोग्यं। एकस्मिन दिवसे, नवदिवसाः, अथवा मण्डले (चत्वारिंशद्दिनानि) यथाकालं यथास्थानं यज्ञः कर्तव्यः। शान्त्यर्थं शमीद्रव्यं, श्रीवृद्ध्यर्थं पलाशद्रव्यं होमाय योज्यं; समिधा, धान्येन, घृतैः, तेषां नाम्ना मन्त्रैः हविः समर्प्येत्। आरम्भे उपकर्णानि समाप्य, शुभावाहनं जप्य, अन्ते स्थलं जलैः प्रोक्ष्येत्। तदनन्तरं, यज्ञहविःसंख्यानुसारं ब्राह्मणान् भोज्य, आचार्यः पुरोहिताः च विद्वांसः यज्ञशिष्टं भुञ्जीयुः। सर्वहविःसमाप्तौ, सूर्यादिग्रहाणां पूजां कृत्वा, पुरोहितेभ्यः क्रमशः अन्नं रत्नानि च दद्यात्। ततः दशदानानि दद्यात्, ततः अपि श्रेष्ठं — बालकाय, उपनयिताय, गृहस्थाय, वानप्रस्थाय च। तदनन्तरं, कन्याय, पत्न्यै, विधवायै च दद्यात्; यत्र यानि उपकरणानि उपयुक्तानि, तानि सर्वाणि आचार्याय समर्पयेत्। यमः, मृत्युपति, आपदां रोगाणां च स्वामी उच्यते; तस्मात् यमस्य प्रीत्यर्थं कालदं नाम दानं दद्यात्। कालस्य रूपं, पाशाङ्कुशधारिणं, मानुषरूपेण, शतं निःष्कान् वा दश निःष्कान् सुवर्णेन निर्माय दद्यात्। तद् सुवर्णरूपं दानसहितं दद्यात्, ततः तिलं दीर्घायुष्यम् प्राप्त्यर्थं समर्पयेत्। रोगनिवारणाय घृतदानं कुर्यात्, सहस्रब्राह्मणान् भोज्य, यदि दरिद्रः स्यात्, शतं ब्राह्मणान् भोज्य। यदि अत्यन्तदरिद्रः, यथाशक्ति यत्नं कुर्यात्; भैरवस्य महापूजां प्रेतदिक्प्रशमाय विधायेत्। अन्ते शिवस्य महाभिषेकं, महादानं च कृत्वा, ब्राह्मणान् अन्नेन भोज्य। एवं यज्ञं कृत्वा दोषशान्तिः प्राप्त्यते; एषः शान्तियज्ञः वार्षिकं फाल्गुनमासे कर्तव्यः। अशुभलक्षणप्राप्तौ तत्क्षणमेव यज्ञं कुर्यात्, वा मासान्तरे; यदि महापापं जायते, भैरवपूजां कुर्यात्। यदि महारोगः जायते, पुनः संकल्पं कुर्यात्; सर्वत्र, यदि दरिद्रः, किमपि दीपं दद्यात्। यदि तत् अपि न शक्यते, स्नानं कृत्वा, यथालब्धं दानं दद्यात्, सूर्याय नमः मन्त्रं १०८ बारं जप्य। विद्वान् सहस्रं, दशसहस्रं, लक्षं, वा कोटिं नमः कुर्यात्; नमःयज्ञेन सर्वदेवाः तुष्टाः भवन्ति। हे प्रभो, यदा मनः तव रूपे अर्पितं, तदा शून्ये न रमते; अहंकारः तव दर्शनात् नश्यति। स्वदेहेन अहं लघुः, त्वं महत्, हे प्रभो; मम स्वभावः न शून्यः, अधुना तव सेवकः अस्मि। आत्मनः यथायोग्यं पूजां नमः च कुर्यात्; शिवाय दानं दत्वा, ताम्बूलं गृह्णीयात्। स्वयम् शिवस्य १०८ बारं प्रदक्षिणं कुर्यात्; अन्यः सहस्रं, दशसहस्रं, लक्षं, वा कोटिं कुर्यात्। शिवस्य प्रदक्षिणेन सर्वपापानि क्षणेन नश्यन्ति; दुःखस्य मूलं रोगः, रोगस्य मूलं पापं। पापनिवारणं धर्मेणैव उच्यते; शिवार्थं कृतं धर्मः पापनिवारणं समर्थः। प्रदक्षिणं शिवकर्मणां मध्ये अधिपतिः उच्यते; व्यवहारतः प्रदक्षिणं ओंकारजपः एव। जन्ममृत्यू द्वन्द्वं मायाचक्रं उच्यते; यज्ञवेदिका शिवस्य मायाचक्रं उच्यते। यज्ञवेदिकायां आरभ्य, क्रमशः प्रदक्षिणक्रमेण प्रविशेत्, प्रत्येकं पदं विच्छेदेन स्थापयेत्। ततः नमः अर्पयेत्, यः प्रदक्षिणं उच्यते; निर्गते, जन्म प्राप्त्यते, नमः अर्पणे आत्मा समर्प्यते। एवं शास्त्रस्य उक्तानि विधिं, श्रद्धया, भक्त्या च, यथाक्रमं, यथार्थं, पूजायाः, यज्ञस्य च, दोषशान्त्यर्थं, शिवविनियोगाय, सर्वदा कर्तव्यानि।