शिवपुराणम्

शिवः परमेश्वरः गुणातीतः सन्, रजःप्रभृतिगुणान् निराकरोति, तान् च निवारयति। स एव गुरु-रूपेण स्वयम् अवतीर्णः सदा दृष्टव्यः। सः त्रिगुणान् अपाकृत्य, प्रथमं शिवं बोधयति; अतः ये शिष्याः तस्मिन् विश्वासं कुर्वन्ति, तेषां सः ‘गुरुः’ इति कथ्यते। अतः प्राज्ञाः गुरोः शरीरम् एव गुरुलिङ्गरूपेण जानीयुः; गुरोः सेवा गुरुलिङ्गस्यैव पूजनं भवति। शिष्यः कायेन, मनसा, वाचा च, गुरुणा पूर्वं उक्तं यत् किञ्चिद् भवेत्, शक्यं वा अशक्यं वा, तत् शृणोति, सेवते च। शुद्धचित्तः शिष्यः स्वप्राणधनेन अपि तद् साधयति; अतः सः दीक्षायाः योग्यः शिष्यः इति कथ्यते। सः उत्तमः शिष्यः, स्वशरीरादि सर्वं गुरवे दत्त्वा, प्रथमांशं समर्प्य, गुरोः अनुमत्याः पश्चात् स्वयं भुञ्जीत। शिष्यः सदा शिष्यत्वेन पुत्रः इति कथ्यते; तस्य जिह्वा, लिङ्गं, मन्त्रः, शुक्रं, कर्णः, योनिः च संस्क्रियन्ते। पुत्ररूपेण जातः, मन्त्रजः पुत्रः, गुरुम् एव पितरं पूजयेत्; सांसारिके भवे पिता पुत्रं निमज्जयति, पुनश्च गुरुः बोधकः सन् तं संसारसागरात् तारयति। एतयोः भेदं ज्ञात्वा, गुरुम् एव पितरं पूजयेत्। शिष्यः स्वयम् उपार्जितधनेन, पादाद्यङ्गुलितः, गुरोः सर्वाणि अङ्गानि, केशान्तं यावत्, सेवेत। धनैः, पादत्राणैः, अन्यैश्च वस्तुभिः, पादस्पर्शनादिभिः, स्नान-लेपन-नैवेद्य-भोजनैः च पूजनं कुर्यात्। गुरोः पूजनं शिवस्यैव परमात्मनः पूजनं भवति; यत् किञ्चित् गुरोः अवशिष्टं, तत् स्वस्य शुद्ध्यै भवति। गुरोः अवशिष्टं, शिवस्य अवशिष्टं जलं, खाद्यं, इत्यादि, शिष्यैः शिवभक्तैः च स्वीकरणीयम्, भोक्तव्यम् च, हे द्विज। गुरोः अनुमतिं विना, सर्वं चौरवत् भवति; यत् तु गुरुः विशेषतः जानाति, तत् गुरोः समीपे सावधानतया स्वीकरणीयम्। यो भेदविज्ञः सन् अज्ञानं निवारयति, सः एव फलप्राप्त्यर्थं कर्मणः आरम्भे विघ्नान् अपाकरोति। कर्म यदा सम्पूर्णं, अविघ्नं च साध्यते, तदा तत् फलदं भवति; अतः प्राज्ञः सर्वकर्मणां आरम्भे विघ्नेश्वरं पूजयेत्। सर्वदुःखनिवारणाय, प्राज्ञः सर्वदेवान् पूजयेत्; ज्वर-गुल्म-रोग-आत्मसम्बन्धिनः सर्वदुःखस्य निवारणाय। भूत-शृगाल-कीटादिभ्यः, गोधिकापतनाद्यपि, तथा स्त्री-गृध्र-गवां च सम्बन्धे, विशेषतः जन्मसमये। कूर्म-सरिप्र-प्रसूत-स्त्री-दुष्टजनदर्शनं, वृक्ष-स्त्री-गवां सम्बन्धे, जन्मकाले च, दुःखस्य सूचकानि भवन्ति। मलिनता, शनिपतनं, महामार्यादयः, एतानि द्रव्यसम्भूतानि दुःखानि इति मन्यन्ते। ज्वरः, विषमज्वरः, संक्राम्यरोगः, गोमयूरः, मसूरिका, जन्मनक्षत्रयोगः, ग्रहगमनं, स्वग्रहसंगमः च। अशुभस्वप्नादयः दैवीदुःखानि स्मृतानि; शव-स्पृष्टः, पतितः, पापात्मा वा गृहे प्रविशति चेत्। यदा एते दुःखलक्षणानि दृश्यन्ते, तदा प्राज्ञः तेषां दोषाणां शान्त्यर्थं शान्तियज्ञं कुर्यात्। देवालये, गोशाले, स्तूपे, गृहस्यापि प्राङ्गणे, उन्नते सुशोभने स्थले, शुचौ च, तद् यज्ञं सम्पादयेत्। यथायोग्यं तण्डुलं वा धान्यं स्थापयेत्, सम्यक् समीकृत्य मध्ये पद्मं रचयेत्, तस्य चतुर्दिशं चतुर्भुजं लिखेत्। घटं सूत्रेण वेष्टयेत्, नवगुग्गुलुना धूपयेत्, मध्ये स्थूलं घटं स्थापयेत्, तथैव चतुर्दिशं च। अष्टघटान् मन्त्रशुद्धोदकेन, पञ्चगव्येन च पूरयेत्, आम्रदलादीन् पुण्यपल्लवान् स्थापयेत्। नवरत्नानि, नीलादीनि, क्रमशः स्थापयेत्; तत्र याजकं दक्षं, सहपत्नीं च नियोजयेत्। सुवर्णमयं विष्णुं, इन्द्रादीनां च प्रतिमां स्थापयेत्; नमस्कृत्य विष्णुं मध्ये घटे पूजयेत्, वाह्यपूजनं च कुर्यात्। पूर्वादिदिशासु, इन्द्रादीन् क्रमशः मन्त्रैः पूजयेत्, पश्चात् स्वनामभिः हविरर्पणं कुर्यात्। सम्पूर्णकर्माणि आवाहनाद्यन्तं आचार्येणैव कार्याणि; आचार्यः सह ऋत्विग्भिः नियतमान्त्रं पठेत्। घटस्य पश्चिमे, जपानन्तरं, प्राज्ञः होमं कुर्यात्—कोटिं, लक्षं, सहस्रं, शतं, अथवा एकमष्टोत्तरं वा। एकस्मिन् दिने, नवसु वा दिने, मण्डले (चत्वारिंशद्दिने) वा, यथायोग्यं, कालानुसारं, देशानुसारं च। शान्त्यर्थं शमीद्रुमस्य समिधां होमाय योजयेत्, श्रीर्थं पलाशद्रुमस्य; समिधा, तण्डुलैः, घृतेन च हविर्दाने, स्वनाममन्त्रेण यजेत्। कर्मारम्भे, सम्यक् उपादानानि समाप्य, शुभावाहनं कृत्वा, जलाभिषेकेन अन्ते कर्म समापयेत्। पश्चात्, यथाहविर्दानसंख्यया ब्राह्मणान् भोजयेत्; आचार्यः ऋत्विजः च विद्वांसः हविर्भागं भुञ्जीरन्। सर्वहविरन्ते, आदित्यादिग्रहपूजनं कृत्वा, यथायोग्यं, भोजनं रत्नं च ऋत्विग्भ्यः दद्यात्। ततः दशदानानि दद्यात्, पश्चात् महादानानि; बालकाय, उपनयने कृताय, गार्हस्थ्याय, वानप्रस्थाय च। कन्यायै, पत्न्यै, विधवायै च दद्यात्; तत्र यानि यानि उपकरणानि उपयुज्यन्ते, तानि सर्वाणि आचार्याय समर्पयेत्। मृत्युः दुःखरोगाणां प्रभुः स्मृतः; अतः यमस्य तुष्ट्यर्थं कालदं नाम दानं दद्यात्।