शिवपुराणम्

सर्वं जगदिदं तस्यैव विस्ताररूपं मन्यते सः, तेनैव सर्वस्य विश्वस्य सारः तस्य वशे भवति। अतः स सर्वविजयी इति प्रसिद्धः, यथा सर्वमृगेषु सिंहः मृगविजयी इति कथ्यते। यः सिंहः, तस्य भीतिरेव सर्वमृगेषु नास्ति; 'श' शब्दः सुखानन्दयोः अर्थं वहति, 'म' पुर्षस्य सूचकः। 'व' शक्त्यमरत्वयोगानां च प्रतीकः उच्यते; अतः शिवं स्वात्मानं शिवरूपं कृत्वा पूजनीयम्। तस्मात् भस्मलेपनात् पूर्वं त्रिपुण्ड्रं उत्तमेन प्रकारेण धार्यम्; पूजाकाले शुद्ध्यर्थं जलैः वा, जलरहितैः वा। दिवा नक्तं वा, स्त्री वा पुरुषः वा, पूजार्थं बसम्ना त्रिपुण्ड्रं जलयुक्तं धारयेत्। यः त्रिपुण्ड्रं जलसमेतं धारयित्वा पूजां करोति, स शिवपूजाफलस्य पूर्णत्वं निश्चितं प्राप्नोति। शिवमन्त्रेण भस्म धारयित्वा सः तपस्वी भवति, शिवभक्तः इति च कथ्यते, यः केवलं शिवनिष्ठः। शिवव्रतपरायणः अशौचजननदोषं न पश्येत्; तस्य ललाटे भस्मचिह्नं भूमिना स्थाप्यं। स्वहस्तेन वा गुरोः हस्तेन वा, एतत् शिवभक्तस्य लक्षणं; गुणसंयमकं इति गुरोः अर्थः। सः रागादिगुणान् निवारयति, गुणातीतः परमशिवः गुरुरूपेण प्राप्यते। त्रिगुणान् निवार्य प्रथमं शिवं जागरयति; अतः विश्वसन्तः शिष्याः तं गुरुम् इति कथ्यन्ते। अतः ज्ञानी गुरुदेहं गुरुलिङ्गरूपं जानन्ति; गुरुपूजा गुरुलिङ्गपूजा इति। शिष्यः शरीरमनःवाचः पूर्वं गुरुणा उक्तं सर्वं सेवते, शक्यं वा अशक्यं वा। शुद्धचित्तः प्राणधनेन अपि तत् साधयति; अतः दीक्षायोग्यः शिष्यः इति सः कथ्यते। सर्वं दत्वा, शरीरादि आरभ्य, गुरवे समर्प्य, प्रथमं भागं समर्प्य, गुरोः अनुमतिं लभित्वा भोजनं कुर्यात्। शिष्यः पुत्रः इति सदा शिष्यसम्बन्धात्; जिह्वा, लिङ्गं, मन्त्रः, शुक्रं, कर्णः, योनिः च संस्कृताः। पुत्ररूपेण जातः मन्त्रजः पुत्रः गुरुम् पितरं पूजेत्; पिता पुत्रं संसारसागरे निमज्जयति। गुरुः जागरयिता संसारात् तं पारयति; तयोः भेदं ज्ञात्वा गुरुम् पितरं पूजेत्। गुरोः अङ्गानि, पादादि केशपर्यन्तं, स्वधनेन अन्यैः वस्तुभिः सेवेत्। धनचर्मादिभिः, पादस्पर्शेन स्नानानुलेपनार्पणभोजनैः पूजां कुर्यात्। गुरुपूजा शिवस्य परमात्मनः पूजा; गुरोः अवशिष्टं शुद्धिकरं भवति। गुरोः अवशिष्टं, शिवस्य अवशिष्टं—जलं, भोजनं, इत्यादि—शिष्यैः शिवभक्तैः स्वीकरणीयम्। गुरोः अनुमतिं विना, सर्वं चौरवत्; यत् गुरुः विशेषं जानाति, तत् गुरोः सावधानेन स्वीकरणीयम्। यः भेदज्ञः, स अज्ञानं निवार्य लक्ष्यं साधयति; आरम्भे विघ्ननिवारणाय प्रयत्नः कार्यः। कर्मणः पूर्णता विघ्नरहितत्वे फलप्राप्तिः; अतः बुद्धिमान् सर्वकर्मारम्भे विघ्नेश्वरं पूजेत्। सर्वरोगनिवारणाय, बुद्धिमान् सर्वदेवान् पूजेत्; ज्वरः, गुल्मः, रोगः, सर्वात्मदोषः च। भूतपिशाचादिभिः, शृगालैः, कीटैः, व्रश्चिकैः, अणुभिः, प्लुतैः, तथा शशकः, गृहपतितः, सर्पः, दुश्चरित्रा स्त्री, दुष्टजनः, वृक्षस्त्रीगोः च, जन्मकाले विशेषतः। दुःखस्य आगमनं यदा दृश्यते, तदा एते द्रव्यदोषाः—अशौचं, शनिपातः, महाव्याधिः च। ज्वरः, महामारी, संक्राम्यरोगः, गोमयः, शीतला, जन्मनक्षत्रयोगः, ग्रहसंक्रमणम्, स्वग्रहयोगः। दुष्टस्वप्नादि, देवदोषः; मृत, चाण्डालः, पतितः स्पृष्टः, गृहप्रवेशः च। एते दुःखसूचकाः यदा भवति, तदा दोषशान्त्यर्थं शान्तियज्ञं कुर्यात्। देवालये, गोशाले, स्तूपे, वा गृहे, उन्नते सुशोभिते मञ्चे, शुद्धस्थले वा, शान्तियज्ञं विधायेत्। यथावश्यकं तण्डुलं वा धान्यं स्थाप्य, सम्यक् समीकृत्य, मध्ये पद्मं रेखां चतुर्बन्धं रेखां च कृत्वा। घटं सूत्रेण आवृत्य, ताज्यगुग्गुलुना धूपयित्वा, मध्ये स्थूलघटं स्थाप्य, चतुर्दिशासु तथा स्थाप्येत्। अष्टघटान् मन्त्रशुद्धं जलं, पञ्चद्रव्यैः सह पूरयेत्, आम्रादि शुभपल्लवान् स्थापयेत्। नवरत्नानि नीलादि क्रमशः स्थाप्येत्; तत्र विद्वान् याजकं धर्मज्ञं तस्य पत्नीं च नियोजयेत्। विष्णोः सुवर्णप्रतिमां, इन्द्रादीनां च स्थाप्य, नमस्कृत्य विष्णुं मध्यघटे पूजेत्, बाह्यपूजां च कुर्यात्। पूर्वादिदिशासु इन्द्रादीन् क्रमशः मन्त्रैः पूजेत्, अन्ते तेषां नाम्ना हवनं कुर्यात्। एवं शास्त्रविधिना शिवपूजा, गुरुपूजा, दोषनिवारणं च विधिपूर्वकं कर्तव्यं, यथा सर्वस्य कल्याणं स्यात्।