शिवपुराणम्

ये एवं श्रद्धया सप्तसंहितायुक्तं शिवपुराणं सम्पूर्णरूपेण पठति, स जीवन्मुक्त इति कथ्यते। शृतिस्मृतिपुराणइतिहासागमानां शतान्यपि अस्य शिवपुराणस्य अंशमात्रं न भवन्ति। एतत् शुद्धं शैवपुराणं, येन स्वयमेव शिवः स्तुतः, शिवभक्तेन व्यासेन न संक्षिप्तमकारि; सर्वभूतहितायैकं, त्रिविधदुःखनाशनं, सतां सौभाग्यदायकं च। अत्र धर्मः कपटवर्जितः, प्रायः वेदान्तज्ञानरूपः, येन द्वेषरहितैः पण्डितैः ज्ञेयः, यत्र सम्यगवस्थितः, त्रिवर्गसम्पन्नः। एतत् शैवपुराणं पुराणानां किरीटकमिव, वेदान्तविद्यया दीप्तं, परतत्त्वस्य गीतिमिव; यः परमया भक्त्या पठति शृणोति वा, स शम्भोः प्रियो भवति, परमं पदं प्राप्नोति। एवं श्रुत्वा परमर्षयः सूतमूचुः—“वेदान्तसारमिदं विस्मयकरं पुराणं नः पठस्व।” ऋषीणां वचनं श्रुत्वा, सुतः परमं हृष्टः, शंकरं स्मृत्वा, मुनिश्रेष्ठान् प्रति वाक्यमुवाच। “शिवं स्मृत्वा दोषरहितं, सर्वे मुनयः शृण्वन्तु—एतत् शैवपुराणं पुराणपरम्परानुष्ठितं, वेदसारमपि। यत्र त्रिविधगीता स्नेहेन गायते—भक्तिज्ञानवैराग्ययुक्ता। यत्र वेदान्तविज्ञेयः परमार्थो विशेषेण वर्ण्यते। सर्वे मुनयः शृण्वन्तु एतद्वेदसाररूपं पुराणं, यदनेकेषु पूर्वकल्पेषु पुनः पुनः प्रवदितम्। अस्मिन् वर्तमानकल्पे सृष्ट्यादौ, षट्सप्तयः ऋषयः परस्परं संवादं कृतवन्तः। तत्र महान्वादः समुत्पन्नः—‘एष सर्वोत्तमः, एष न’ इति; ते अक्षरं ब्रह्माणं स्रष्टारं पृष्टुमुपजग्मुः। ते सर्वे विनययुतवचसा, अञ्जलिं कृत्वा, ऊचुः—‘भवान् एव सर्वलोकानां कर्ता, सर्वकारणकारणम्। कोऽसौ परमपुरुषः, सर्वतत्त्वातीतः, सनातनः, परः, यत्र वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह? यस्मात् सर्वं उत्पद्यते—ब्रह्मा, विष्णुः, रुद्रः, इन्द्रः, सर्वेन्द्रियसमूहः च—आदौ सम्प्रसूतः। एष देवः, महादेवः, सर्वज्ञः, जगत्पतिः; सः केवलं परया भक्त्या दृश्यते, अन्यथा न कदाचित्। रुद्रः, हरिः, हरः, अन्ये च देवपतयः, सदा तस्य दर्शनकामिनः, परया भक्त्या। किमधिकं वक्तव्यम्? शिवभक्त्या मोक्षः, तस्य प्रसादात् देवभक्तिरुत्पद्यते, प्रसादः भक्तेः, यथा बीजादङ्कुरः, अङ्कुरात् बीजम्। तस्मात् भगवत्प्रसादार्थं, भूमौ गच्छत द्विजाः, सहस्रवर्षपर्यन्तं दीर्घयागं कुरुत। तस्मिन्यागे केवलं शिवस्य प्रसादेन, वेदज्ञानसारः ज्ञायते, कर्तव्यं साधनं च। किं तु, कः परः पुरुषार्थः? किं तस्य परं साधनं? कः साधकः? एतत् सत्यमाख्यातुमर्हसि। लक्ष्यं शिवपदप्राप्तिः, साधनं तस्य सेवा, साधकः सः, यः तस्य प्रसादात् नश्वरफलासक्तिरहितः। वेदोक्तकर्माणि कृत्वा, तेषां महाफलं समर्प्य, क्रमशः स लोकसंपत्त्याद्युपायैः, भगवत्पदं प्राप्नोति। यथायथा भक्तिः, तथा तथा परमं फलं; साधनानि बहुधा, भगवता प्रत्यक्षं उपदिष्टानि। संक्षेपेण, तत्त्वं साधनं च वक्ष्यामि—श्रवणं श्रवणेन, पठनेन वाचा। चिन्तनं मनसा महत्साधनं स्मृतम्; महेश्वरः श्रोतव्यः, पठनीयः, चिन्तनीयश्च। एवं शास्त्रस्य प्रमाणत्वं अस्माकं साधनं; तेन परमं लक्ष्यं साधयित्वा, सर्वार्थसिद्ध्यर्थं एकनिष्ठाः भवत। यद् यत् प्रत्यक्षेण दृश्यते, तदनुसारं जनाः प्रवर्तन्ते; परन्तु सर्वत्र, अप्रत्यक्षं ज्ञात्वा, श्रवणेनैव प्रवर्तन्ति। तस्मात् श्रवणं प्रधानम्; आचार्यमुखात् श्रुत्वा, ततो ज्ञानी शेषं साधयति—पठनं, चिन्तनं च। एष साधनक्रमः यदा यथावत् सिद्धः, चिन्तनपर्यन्तं, तदा शिवयोगः जायते, शनैः शनैः सालयादिक्रमः। अनन्तरं, सर्वशरीरदोषा: सर्वानन्दाश्च विलीयन्ते; अभ्यासेन एष दुःखः सह्यते, पश्चात् आरम्भान्ते च सौम्यं भवति। किं चिन्तनं, हे ब्रह्मन्, किं श्रवणं, कथं पठनं? एतत् यथावत् वद। मनसा विशुद्धिः, युक्त्या प्रियता, गुणरूपलीलावर्णननाम्नां पूजनपठनादीनां, एष सततं चिन्तनं, भगवद्दर्शनसाध्यं, सर्वसाधनानां मध्ये मुख्यं। गीतया, शास्त्रवाक्यैः, वाचा वा, शम्भोर्गुणरूपलीलावर्णननाम्नां स्वच्छरसपूर्णं स्तवनं, एतत् पठनं, अत्र मध्यसाधनं स्मृतम्। येन केनापि साधनेन, यत्र कुत्रापि, शिवसम्बद्धशब्दसमूहः, श्रवणेन्द्रियेन यथावत्, स्त्रीक्रीडालिङ्गनवत्, एकचित्तेन शृणुयात्—एतत् श्रवणं, लोके प्रसिद्धम्। सज्जनसंगेन श्रवणं पूर्वं, ततः प्रजापतेः पठनं, तदनन्तरं दृढे पठनं, चिन्तनं परमं; अन्ते सर्वमपि शङ्करदृष्ट्या सम्पद्यते। एतस्य साधनस्य माहात्म्ये, पूर्वेषु मुनयः कथां कथयन्ति; भवतां हितार्थं तां वक्ष्यामि—सावधानं शृणुत। कदाचित्, मम गुरुः व्यासः, पराशरात्मजः, सरस्वत्याः पुण्ये तीरे, तपः समारब्धवान्, चित्तव्यग्रः। तत्र यदृच्छया गच्छन्, सः सनाथकुमारः, दिव्ययानसमायुक्तः, सूर्यसमानदीप्तः, मम गुरोः पुरतः प्रादुरभूत्।