ਸਮਾਧਿਰ੍ਨ੍ਨਾਮ ਯੋਗਾਂਗਮਨ੍ਤਿਮਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ਸਮਾਧਿਨਾ ਚ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਲੋਕਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਸਮਾਧੀ ਨੂੰ ਜੋਗ ਦਾ ਆਖਰੀ ਅੰਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ ਹਰ ਥਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਦਰ੍ਥਮਾਤ੍ਰਨਿਰ੍ਭਾਸਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤੋ ਦਧਿਵਤ੍ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਸ਼ੂਨ੍ਯਵਦ੍ਭਾਨਂ ਸਮਾਧਿਰਭਿਧੀਯਤੇ
ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਦਹੀਂ ਵਾਂਗ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਸੁਰਤ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਧ੍ਯੇਯੇ ਮਨਃ ਸਮਾਵੇਸ਼੍ਯ ਪਸ਼੍ਯੇਦਪਿ ਚ ਸੁਸ੍ਥਿਰਮ੍ ਨਿਰ੍ਵਾਣਾਨਲਵਦ੍ਯੋਗੀ ਸਮਾਧਿਸ੍ਥਃ ਪ੍ਰਗੀਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੋਗੀ ਜੋ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਖ ਦੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਵਡਿਆਈ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਸ਼ृਣੋਤਿ ਨ ਚਾਘ੍ਰਾਤਿ ਨ ਜਲ੍ਪਤਿ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਨ ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਨ ਸਂਕਲ੍ਪਯਤੇ ਮਨਃ
ਉਹ ਨਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸੁੰਘਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਛੂਹਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਨਵਾਭਿਮਨ੍ਯਤੇ ਕਿਂਚਿਦ੍ਬਧ੍ਯਤੇ ਨ ਚ ਕਾष੍ਟਵਤ੍ ਏਵਂ ਸ਼ਿਵੇ ਵਿਲੀਨਾਤ੍ਮਾ ਸਮਾਧਿਸ੍ਥ ਇਹੋਚ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਚਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਐਸਾ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਯਥਾ ਦੀਪੋ ਨਿਵਾਤਸ੍ਥਃ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਨ ਕਦਾਚਨ ਤਥਾ ਸਮਾਧਿਨਿष੍ਠੋ ऽਪਿ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਵਿਚਲੇਤ੍ਸੁਧੀਃ
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਚਾਈ ਹੋਈ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਗਿਆ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦਾ।
ਏਵਮਭ੍ਯਸਤਸ਼੍ਚਾਰਂ ਯੋਗਿਨੋ ਯੋਗਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ਤਦਨ੍ਤਰਾਯਾ ਨਸ਼੍ਯਂਤਿ ਵਿਘ੍ਨਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਸ਼ਨੈਃਸ਼ਨੈਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋਗੀ ਜਦੋਂ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉੱਚਾ ਜੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਲਸ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਧਯਸ੍ਤੀਵ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਮਾਦਃ ਸ੍ਥਾਨਸਂਸ਼ਯਃ ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਮਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਭ੍ਰਾਂਤਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਆਲਸੀ ਹੋਣਾ, ਭਾਰੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਬੇਪਰਵਾਹੀ, ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ੱਕ, ਮਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਘਾਟ ਤੇ ਭੁੱਲ-ਭੁਲਾਈਆਂ ਦੇ ਵੇਖਣ—
ਦੁਃਖਾਨਿ ਦੌਰ੍ਮਨਸ੍ਯਂ ਚ ਵਿषਯੇषੁ ਚ ਲੋਲਤਾ ਦਸ਼ੈਤੇ ਯੁਞ੍ਜਤਾਂ ਪੁਂਸਾਮਨ੍ਤਰਾਯਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ
ਦੁੱਖ, ਮਨ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਮਨ ਦਾ ਡੋਲਣਾ—ਇਹ ਦੱਸ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਜੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਆਲਸ੍ਯਮਲਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤੁ ਯੋਗਿਨਾਂ ਦੇਹਚੇਤਨੋਃ ਧਾਤੁਵੈषਮ੍ਯਜਾ ਦੋषਾ ਵ੍ਯਾਧਯਃ ਕਰ੍ਮਦੋषਜਾਃ
ਆਲਸੀ ਹੋਣਾ ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸੁਸਤਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਸੰਤੁਲਨ ਨਾਲ ਪੈਦਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਗਲਤੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪ੍ਰਮਾਦੋ ਨਾਮ ਯੋਗਸ੍ਯ ਸਾਧਨਾ ਨਾਮ ਭਾਵਨਾ ਇਦਂ ਵੇਤ੍ਯੁਭਯਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਸ੍ਥਾਨਸਂਸ਼ਯਃ
ਜੋਗ ਵਿੱਚ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ੱਕ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ ਹਿ ਮਨਸਸ੍ਤ੍ਵਨਵਸ੍ਥਿਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ਅਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਭਾਵਰਹਿਤਾ ਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਵੈ ਯੋਗਵਰ੍ਤ੍ਮਨਿ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਸਨੂੰ ਅਸਥਿਰਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜੋਗ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਘਾਟ, ਯਕੀਨ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾ ਮਤਿਰ੍ਯਾ ਸਾ ਭ੍ਰਾਂਤਿਰਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ਦੁਃਖਮਜ੍ਞਾਨਜਂ ਪੁਂਸਾਂ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਂ ਵਿਦੁਃ
ਜੋ ਸਮਝ ਉਲਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਦੁੱਖ, ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੁੱਖ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਧਿਭੌਤਿਕਮਂਗੋਤ੍ਥਂ ਯਚ੍ਚ ਦੁਃਖਂ ਪੁਰਾ ਕृਤੈਃ ਆਧਿਦੈਵਿਕਮਾਖ੍ਯਾਤਮਸ਼ਨ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਵਿषਾਦਿਕਮ੍
ਜੋ ਦੁੱਖ ਸਰੀਰਕ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਜਾਂ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰੀ ਦੁੱਖ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੈਵੀ ਕਾਰਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿ ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਚ੍ਛਾਵਿਘਾਤਜਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਦੌਰ੍ਮਨਸ੍ਯਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ਵਿषਯੇषੁ ਵਿਚਿਤ੍ਰੇषੁ ਵਿਭ੍ਰਮਸ੍ਤਤ੍ਰ ਲੋਲਤਾ
ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੁਕਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਉਦਾਸੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣਾ, ਉਥੇ ਮਨ ਦਾ ਡੋਲਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤੇष੍ਵੇਤੇषੁ ਵਿਘ੍ਨੇषੁ ਯੋਗਾਸਕ੍ਤਸ੍ਯ ਯੋਗਿਨਃ ਉਪਸਰ੍ਗਾਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਂਤੇ ਦਿਵ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਸਿਦ੍ਧਿਸੂਚਕਾਃ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਠੰਢੀਆਂ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਜੋਗੀ ਵਿੱਚ ਦਿਵਯ ਲੱਛਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ।
ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਸ਼੍ਰਵਣਂ ਵਾਰ੍ਤਾ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਸ੍ਵਾਦਵੇਦਨਾਃ ਉਪਸਰ੍ਗਾਃ षਡਿਤ੍ਯੇਤੇ ਵ੍ਯਯੇ ਯੋਗਸ੍ਯ ਸਿਦ੍ਧਯਃ
ਸੂਝ, ਸੁਣਨਾ, ਖ਼ਬਰ, ਦਰਸ਼ਨ, ਸੁਆਦ ਅਤੇ ਅਹਿਸਾਸ—ਇਹ ਛੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਮੁੱਕ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਜੋਗ ਦੀਆਂ ਸਿਧੀਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੇ ਵ੍ਯਵਹਿਤੇ ऽਤੀਤੇ ਵਿਪ੍ਰਕृष੍ਟੇ ਤ੍ਵਨਾਗਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਕਥ੍ਯਤੇ ਯੋ ऽਰ੍ਥੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸੋ ਯਥਾਤਥਮ੍
ਸੂਝ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼, ਚਾਹੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਲੁਕਾਈ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਪਿਛਲੀ ਹੋਵੇ, ਦੂਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਜੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਬਿਲਕੁਲ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ।
ਸ਼੍ਰਵਣਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣੇ ਚਾਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾ ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾਸੁ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਮੇਵ ਦੇਹਿਨਾਮ੍
ਸਭ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ ਸੁਣ ਲੈਣਾ ਹੀ ਸੁਣਨਾ ਹੈ। ਖ਼ਬਰ ਉਹ ਗਿਆਨ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਨਾਮ ਦਿਵ੍ਯਾਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚਾਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ ਤਥਾਸ੍ਵਾਦਸ਼੍ਚ ਦਿਵ੍ਯੇषੁ ਰਸੇष੍ਵਾਸ੍ਵਾਦ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਦਿਵਿਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਇਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇੰਝ ਹੀ, ਦਿਵਿਆਂ ਸੁਆਦਾਂ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਣਾ ਸੁਆਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਧਿਗਮਸ੍ਤਦ੍ਵਦ੍ਵੇਦਨਾ ਨਾਮ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਾ ਗਨ੍ਧਾਦੀਨਾਂ ਚ ਦਿਵ੍ਯਾਨਾਮਾਬ੍ਰਹ੍ਮਭੁਵਨਾਧਿਪਾਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਛੂਹ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਦਿਵਿਆਂ ਸੁਗੰਧਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਂਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ ਚ ਰਤ੍ਨਾਨਿ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਂਤਿ ਬਹੂਨਿ ਚ ਸ੍ਵਚ੍ਛਨ੍ਦਮਧੁਰਾ ਵਾਣੀ ਵਿਵਿਧਾਸ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਮੋਤੀ-ਮਾਣਕ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬਹੁਤ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਦੀ ਕਲਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਰਸਾਯਨਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਦਿਵ੍ਯਾਸ਼੍ਚੌषਧਯਸ੍ਤਥਾ ਸਿਧ੍ਯਂਤਿ ਪ੍ਰਣਿਪਤ੍ਯੈਨਂ ਦਿਸ਼ਂਤਿ ਸੁਰਯੋषਿਤਃ
ਸਾਰੇ ਰਸਾਇਣ ਤੇ ਦਿਵਿਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦੇਵੀਆਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯੋਗਸਿਦ੍ਧ੍ਯੈਕਦੇਸ਼ੇ ऽਪਿ ਦृष੍ਟੇ ਮੋਕ੍ਸ਼ੇ ਭਵੇਨ੍ਮਤਿਃ ਦृष੍ਟਮੇਤਨ੍ਮਯਾ ਯਦ੍ਵਤ੍ਤਦ੍ਵਨ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ਭਵੇਦਿਤਿ
ਜਦੋਂ ਜੋਗ ਦੀ ਇੱਕ ਵੀ ਸਿਧੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—'ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਵੇਖਿਆ, ਇੰਝ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਹੋਵੇ।'
ਕृਸ਼ਤਾ ਸ੍ਥੂਲਤਾ ਬਾਲ੍ਯਂ ਵਾਰ੍ਧਕ੍ਯਂ ਚੈਵ ਯੌਵਨਮ੍ ਨਾਨਾਚਾਤਿਸ੍ਵਰੂਪਂ ਚ ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਦੇਹਧਾਰਣਮ੍
ਪਤਲਾਪਣ, ਮੋਟਾਪਾ, ਬਚਪਨ, ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਜਵਾਨੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਅਜੀਬ-ਅਜੀਬ ਰੂਪ, ਇਹ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਂਸ਼ਂ ਵਿਨਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸੁਰਭਿਰ੍ਗਨ੍ਧਸਂਗ੍ਰਹਃ ਏਵਮष੍ਟਗੁਣਂ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਪੈਸ਼ਾਚਂ ਪਾਰ੍ਥਿਵਂ ਪਦਮ੍
ਧਰਤੀ ਦੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਗੰਧਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੰਝ, ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਜੋ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੈਸ਼ਾਚ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜਲੇ ਨਿਵਸਨਂ ਚੈਵ ਭੂਮ੍ਯਾਮੇਵਂ ਵਿਨਿਰ੍ਗਮਃ ਇਚ੍ਛੇਚ੍ਛਕ੍ਤਃ ਸ੍ਵਯਂ ਪਾਤੁਂ ਸਮੁਦ੍ਰਮਪਿ ਨਾਤੁਰਃ
ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਆਉਣਾ, ਇਹ ਸਭ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਕਰੇ ਤਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਪੀ ਲੈਣਾ, ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਯਤ੍ਰੇਚ੍ਛਤਿ ਜਗਤ੍ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਤ੍ਰੈਵ ਜਲਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ਵਿਨਾ ਕੁਮ੍ਭਾਦਿਕਂ ਪਾਣੌ ਜਲਸਞ੍ਚਯਧਾਰਣਮ੍
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਕਰੇ, ਉੱਥੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘੜਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਸਤੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਪਾਣੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ਵਸ੍ਤੁ ਵਿਰਸਞ੍ਚਾਪਿ ਭੋਕ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛਤਿ ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ ਰਸਾਦਿਕਂ ਭਵੇਚ੍ਚਾਨ੍ਯਤ੍ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਦੇਹਧਾਰਣਮ੍
ਜੋ ਵੀ ਫਿੱਕੀ ਚੀਜ਼ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਸਮੇਂ ਸੁਆਦ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਵ੍ਰਣਤ੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਥਿਵੈਸ਼੍ਚ ਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ ਤਦਿਦਂ षੋਡਸ਼ਗੁਣਮਾਪ੍ਯਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਮਦ੍ਭੁਤਮ੍
ਸਰੀਰ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਲਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਅਦਭੁਤ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ।