ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧੀਰਂ ਮਨਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਧਾਰਣਾਭ੍ਯਾਸਯੋਗਤਃ ਧ੍ਯੈ ਚਿਂਤਾਯਾਂ ਸ੍ਮृਤੋ ਧਾਤੁਃ ਸ਼ਿਵਚਿਂਤਾ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ
ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਨੂੰ ਧਾਰਣਾ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਥਿਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਵਿਚ, ਆਧਾਰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਅਵ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤੇਨ ਮਨਸਾ ਧ੍ਯਾਨਂ ਨਾਮ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ਧ੍ਯੇਯਾਵਸ੍ਥਿਤਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸਦृਸ਼ਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸ਼੍ਚ ਯਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਖਰੇ ਨਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਧਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਰਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨ੍ਤਰਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਵਾਹੋ ਧ੍ਯਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਮਨ੍ਯਤ੍ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਸ਼ਿਵ ਏਵ ਸ਼ਿਵਂਕਰਃ
ਹੋਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਲਗਾਤਾਰ ਵਹਿਣ ਵਾਲਾ ਧਾਰਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਮੰਗਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪਰੋ ਧ੍ਯੇਯੋ ऽਧਿਦੇਵੇਸ਼ਃ ਸਮਾਪ੍ਤਾਥਰ੍ਵਣੀ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ਤਥਾ ਸ਼ਿਵਾ ਪਰਾ ਧ੍ਯੇਯਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਗਤੌ ਸ਼ਿਵੌ
ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਿਆਨ ਯੋਗ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਤੇ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਥਰਵਣੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਉਂ ਹੀ, ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਿਵਾ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਸ਼ਿਵਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਤੌ ਸ਼੍ਰੁਤੌ ਸ੍ਮृਤਿਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਭ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਗੌ ਸਰ੍ਵਦੋਦਿਤੌ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞੌ ਸਤਤਂ ਧ੍ਯੇਯੌ ਨਾਨਾਰੂਪਵਿਭੇਦਤਃ
ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਤੇ ਸਮਝੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ, ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ, ਸਦਾ ਪ੍ਰਗਟ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ।
ਵਿਮੁਕ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ ਪੂਰ੍ਵਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸ਼੍ਚਾਣਿਮਾਦਿਕਮ੍ ਇਤ੍ਯੇਤਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਧ੍ਯਾਨਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍
ਮੁਕਤੀ ਪਹਿਲਾ ਫਲ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਧਿਆਨ ਦੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਜਾਣੋ।
ਧ੍ਯਾਤਾ ਧ੍ਯਾਨਂ ਤਥਾ ਧ੍ਯੇਯਂ ਯਚ੍ਚ ਧ੍ਯਾਨਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍ ਏਤਚ੍ਚਤੁष੍ਟਯਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਯੋਗਂ ਯੁਞ੍ਜੀਤ ਯੋਗਵਿਤ੍
ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਧਿਆਨ, ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਲਾਭ—ਇਹ ਚਾਰ ਜਾਣ ਕੇ, ਜੋਗ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਜੋਗ ਕਰੇ।
ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਸਂਪਨ੍ਨਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧਾਨਃ ਕ੍ਸ਼ਮਾਨ੍ਵਿਤਃ ਨਿਰ੍ਮਮਸ਼੍ਚ ਸਦੋਤ੍ਸਾਹੀ ਧ੍ਯਾਤੇਤ੍ਥਂ ਪੁਰੁषਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਧੀਰਜ, ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤਤਾ ਤੇ ਸਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਜਪਾਚ੍ਛ੍ਰਾਂਤਃ ਪੁਨਰ੍ਧ੍ਯਾਯੇਦ੍ਧ੍ਯਾਨਾਚ੍ਛ੍ਰਾਂਤਃ ਪੁਨਰ੍ਜਪੇਤ੍ ਜਪਧ੍ਯਨਾਭਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਯੋਗਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ੍ਯਤਿ
ਜਦੋਂ ਜਪ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਥੱਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਫੇਰ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਥੱਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜਪ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਜੋਗ ਜਲਦੀ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਧਾਰਣਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਯਾਮਾ ਧ੍ਯਾਨਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਧਾਰਣਮ੍ ਧ੍ਯਾਨਦ੍ਵਾਦਸ਼ਕਂ ਯਾਵਤ੍ਸਮਾਧਿਰਭਿਧੀਯਤੇ
ਧਿਆਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਬਾਰਾਂ ਸਾਹਾਂ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਧਿਆਨ, ਧਾਰਨਾ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਗੁਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਮਾਧੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਧਿਆਨ ਬਾਰਾਂ ਵਾਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਮਾਧੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ।
ਸਮਾਧਿਰ੍ਨ੍ਨਾਮ ਯੋਗਾਂਗਮਨ੍ਤਿਮਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ਸਮਾਧਿਨਾ ਚ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਲੋਕਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਸਮਾਧੀ ਨੂੰ ਜੋਗ ਦਾ ਆਖਰੀ ਅੰਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ ਹਰ ਥਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਦਰ੍ਥਮਾਤ੍ਰਨਿਰ੍ਭਾਸਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤੋ ਦਧਿਵਤ੍ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਸ਼ੂਨ੍ਯਵਦ੍ਭਾਨਂ ਸਮਾਧਿਰਭਿਧੀਯਤੇ
ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਦਹੀਂ ਵਾਂਗ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਸੁਰਤ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਧ੍ਯੇਯੇ ਮਨਃ ਸਮਾਵੇਸ਼੍ਯ ਪਸ਼੍ਯੇਦਪਿ ਚ ਸੁਸ੍ਥਿਰਮ੍ ਨਿਰ੍ਵਾਣਾਨਲਵਦ੍ਯੋਗੀ ਸਮਾਧਿਸ੍ਥਃ ਪ੍ਰਗੀਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੋਗੀ ਜੋ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਖ ਦੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਵਡਿਆਈ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਸ਼ृਣੋਤਿ ਨ ਚਾਘ੍ਰਾਤਿ ਨ ਜਲ੍ਪਤਿ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਨ ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਨ ਸਂਕਲ੍ਪਯਤੇ ਮਨਃ
ਉਹ ਨਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸੁੰਘਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਛੂਹਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਨਵਾਭਿਮਨ੍ਯਤੇ ਕਿਂਚਿਦ੍ਬਧ੍ਯਤੇ ਨ ਚ ਕਾष੍ਟਵਤ੍ ਏਵਂ ਸ਼ਿਵੇ ਵਿਲੀਨਾਤ੍ਮਾ ਸਮਾਧਿਸ੍ਥ ਇਹੋਚ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਚਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਐਸਾ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਯਥਾ ਦੀਪੋ ਨਿਵਾਤਸ੍ਥਃ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਨ ਕਦਾਚਨ ਤਥਾ ਸਮਾਧਿਨਿष੍ਠੋ ऽਪਿ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਵਿਚਲੇਤ੍ਸੁਧੀਃ
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਚਾਈ ਹੋਈ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਗਿਆ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦਾ।
ਏਵਮਭ੍ਯਸਤਸ਼੍ਚਾਰਂ ਯੋਗਿਨੋ ਯੋਗਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ਤਦਨ੍ਤਰਾਯਾ ਨਸ਼੍ਯਂਤਿ ਵਿਘ੍ਨਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਸ਼ਨੈਃਸ਼ਨੈਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋਗੀ ਜਦੋਂ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉੱਚਾ ਜੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਲਸ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਧਯਸ੍ਤੀਵ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਮਾਦਃ ਸ੍ਥਾਨਸਂਸ਼ਯਃ ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਮਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਭ੍ਰਾਂਤਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਆਲਸੀ ਹੋਣਾ, ਭਾਰੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਬੇਪਰਵਾਹੀ, ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ੱਕ, ਮਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਘਾਟ ਤੇ ਭੁੱਲ-ਭੁਲਾਈਆਂ ਦੇ ਵੇਖਣ—
ਦੁਃਖਾਨਿ ਦੌਰ੍ਮਨਸ੍ਯਂ ਚ ਵਿषਯੇषੁ ਚ ਲੋਲਤਾ ਦਸ਼ੈਤੇ ਯੁਞ੍ਜਤਾਂ ਪੁਂਸਾਮਨ੍ਤਰਾਯਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ
ਦੁੱਖ, ਮਨ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਮਨ ਦਾ ਡੋਲਣਾ—ਇਹ ਦੱਸ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਜੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਆਲਸ੍ਯਮਲਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤੁ ਯੋਗਿਨਾਂ ਦੇਹਚੇਤਨੋਃ ਧਾਤੁਵੈषਮ੍ਯਜਾ ਦੋषਾ ਵ੍ਯਾਧਯਃ ਕਰ੍ਮਦੋषਜਾਃ
ਆਲਸੀ ਹੋਣਾ ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸੁਸਤਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਸੰਤੁਲਨ ਨਾਲ ਪੈਦਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਗਲਤੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪ੍ਰਮਾਦੋ ਨਾਮ ਯੋਗਸ੍ਯ ਸਾਧਨਾ ਨਾਮ ਭਾਵਨਾ ਇਦਂ ਵੇਤ੍ਯੁਭਯਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਸ੍ਥਾਨਸਂਸ਼ਯਃ
ਜੋਗ ਵਿੱਚ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ੱਕ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ ਹਿ ਮਨਸਸ੍ਤ੍ਵਨਵਸ੍ਥਿਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ਅਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਭਾਵਰਹਿਤਾ ਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਵੈ ਯੋਗਵਰ੍ਤ੍ਮਨਿ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਸਨੂੰ ਅਸਥਿਰਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜੋਗ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਘਾਟ, ਯਕੀਨ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾ ਮਤਿਰ੍ਯਾ ਸਾ ਭ੍ਰਾਂਤਿਰਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ਦੁਃਖਮਜ੍ਞਾਨਜਂ ਪੁਂਸਾਂ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਂ ਵਿਦੁਃ
ਜੋ ਸਮਝ ਉਲਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਦੁੱਖ, ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੁੱਖ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਧਿਭੌਤਿਕਮਂਗੋਤ੍ਥਂ ਯਚ੍ਚ ਦੁਃਖਂ ਪੁਰਾ ਕृਤੈਃ ਆਧਿਦੈਵਿਕਮਾਖ੍ਯਾਤਮਸ਼ਨ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਵਿषਾਦਿਕਮ੍
ਜੋ ਦੁੱਖ ਸਰੀਰਕ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਜਾਂ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰੀ ਦੁੱਖ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੈਵੀ ਕਾਰਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿ ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਚ੍ਛਾਵਿਘਾਤਜਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਦੌਰ੍ਮਨਸ੍ਯਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ਵਿषਯੇषੁ ਵਿਚਿਤ੍ਰੇषੁ ਵਿਭ੍ਰਮਸ੍ਤਤ੍ਰ ਲੋਲਤਾ
ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੁਕਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਉਦਾਸੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣਾ, ਉਥੇ ਮਨ ਦਾ ਡੋਲਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤੇष੍ਵੇਤੇषੁ ਵਿਘ੍ਨੇषੁ ਯੋਗਾਸਕ੍ਤਸ੍ਯ ਯੋਗਿਨਃ ਉਪਸਰ੍ਗਾਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਂਤੇ ਦਿਵ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਸਿਦ੍ਧਿਸੂਚਕਾਃ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਠੰਢੀਆਂ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਜੋਗੀ ਵਿੱਚ ਦਿਵਯ ਲੱਛਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ।
ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਸ਼੍ਰਵਣਂ ਵਾਰ੍ਤਾ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਸ੍ਵਾਦਵੇਦਨਾਃ ਉਪਸਰ੍ਗਾਃ षਡਿਤ੍ਯੇਤੇ ਵ੍ਯਯੇ ਯੋਗਸ੍ਯ ਸਿਦ੍ਧਯਃ
ਸੂਝ, ਸੁਣਨਾ, ਖ਼ਬਰ, ਦਰਸ਼ਨ, ਸੁਆਦ ਅਤੇ ਅਹਿਸਾਸ—ਇਹ ਛੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਮੁੱਕ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਜੋਗ ਦੀਆਂ ਸਿਧੀਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੇ ਵ੍ਯਵਹਿਤੇ ऽਤੀਤੇ ਵਿਪ੍ਰਕृष੍ਟੇ ਤ੍ਵਨਾਗਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਕਥ੍ਯਤੇ ਯੋ ऽਰ੍ਥੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸੋ ਯਥਾਤਥਮ੍
ਸੂਝ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼, ਚਾਹੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਲੁਕਾਈ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਪਿਛਲੀ ਹੋਵੇ, ਦੂਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਜੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਬਿਲਕੁਲ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ।
ਸ਼੍ਰਵਣਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣੇ ਚਾਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾ ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾਸੁ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਮੇਵ ਦੇਹਿਨਾਮ੍
ਸਭ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ ਸੁਣ ਲੈਣਾ ਹੀ ਸੁਣਨਾ ਹੈ। ਖ਼ਬਰ ਉਹ ਗਿਆਨ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਨਾਮ ਦਿਵ੍ਯਾਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚਾਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ ਤਥਾਸ੍ਵਾਦਸ਼੍ਚ ਦਿਵ੍ਯੇषੁ ਰਸੇष੍ਵਾਸ੍ਵਾਦ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਦਿਵਿਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਇਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇੰਝ ਹੀ, ਦਿਵਿਆਂ ਸੁਆਦਾਂ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਣਾ ਸੁਆਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।