ਨਿਰ੍ਦਹਤ੍ਯਖਿਲਂ ਦੋषਂ ਕਰ੍ਤੁਰ੍ਦੇਹਂ ਚ ਰਕ੍ਸ਼ਤਿ ਪ੍ਰਾਣੇ ਤੁ ਵਿਜਿਤੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਤਚ੍ਚਿਹ੍ਨਾਨ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸ਼ਯੇਤ੍
ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਰਤਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵੇਖਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਾਂ ਤਾਵਦਲ੍ਪਭਾਵਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ਬਹੁਭੋਜਨਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਚਿਰਾਦੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਨਂ ਤਥਾ
ਫਿਰ ਮਲ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਤੇ ਕਫ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਖਾਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਲੰਮਾ ਸਾਹ ਛੱਡਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਲਘੁਤ੍ਵਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਾਮਿਤ੍ਵਮੁਤ੍ਸਾਹਃ ਸ੍ਵਰਸੌष੍ਠਵਮ੍ ਸਰ੍ਵਰੋਗਕ੍ਸ਼ਯਸ਼੍ਚੈਵ ਬਲਂ ਤੇਜਃ ਸੁਰੂਪਤਾ
ਹਲਕਾਪਣ, ਤੇਜ਼ੀ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਸੁਰੀਲਾ ਬੋਲ, ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ, ਤਾਕਤ, ਚਮਕ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਧृਤਿਰ੍ਮੇਧਾ ਯੁਵਤ੍ਵਂ ਚ ਸ੍ਥਿਰਤਾ ਚ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਤਾ ਤਪਾਂਸਿ ਪਾਪਕ੍ਸ਼ਯਤਾ ਯਜ੍ਞਦਾਨਵ੍ਰਤਾਦਯਃ
ਧੀਰਜ, ਸਮਝ, ਜਵਾਨੀ, ਥਿਰਤਾ, ਖੁਸ਼ੀ, ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ, ਤੇ ਯਜ, ਦਾਨ, ਵਰਤ ਆਦਿਕ ਕਰਮ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯੈਤੇ ਕਲਾਂ ਨਾਰ੍ਹਨ੍ਤਿ षੋਡਸ਼ੀਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾਨਿ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਵਿषਯੇष੍ਵਿਹ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਲੱਗੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਆਹਤ੍ਯ ਯਨ੍ਨਿਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਸ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰ ਉਚ੍ਯਤੇ ਨਮਃਪੂਰ੍ਵਾਣੀਂਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਨਰਕਮੇਵ ਚ
ਜਦੋਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨਿਗृਹੀਤਨਿਸृष੍ਟਾਨਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਯ ਨਰਕਾਯ ਚ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸੁਖਾਰ੍ਥੀ ਮਤਿਮਾਞ੍ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਮਾਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਦੋਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਸੁਖ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰੇ।
ਇਂਦ੍ਰਿਯਾਸ਼੍ਵਾਨ੍ਨਿਗृਹ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨਮੁਦ੍ਧਰੇਤ੍ ਧਾਰਣਾ ਨਾਮ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਬਨ੍ਧਸ੍ਸਮਾਸਤਃ
ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਰੋਕ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਚਾ ਚੁੱਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ, ਧਾਰਣਾ ਮਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਕ ਥਾਂ ਟਿਕਾਉਣੀ ਹੈ।
ਸ੍ਥਾਨਂ ਚ ਸ਼ਿਵ ਏਵੈਕੋ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ਦੋषਤ੍ਰਯਂ ਯਤਃ ਕਾਲਂ ਕਂਚਾਵਧੀਕृਤ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ ऽਵਸ੍ਥਾਪਿਤਂ ਮਨਃ
ਉਹ ਥਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਟਿਕਾ ਕੇ ਰੱਖੋ।
ਨ ਤੁ ਪ੍ਰਚ੍ਯਵਤੇ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਾਦ੍ਧਾਰਣਾ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨ ਚਾਨ੍ਯਥਾ ਮਨਸਃ ਪ੍ਰਥਮਂ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਂ ਧਾਰਣਾਤਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਜੇ ਮਨ ਲਕਸ਼ ਤੋਂ ਨਾ ਹਟੇ, ਉਹੀ ਧਾਰਣਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਧਾਰਣਾ ਤੋਂ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧੀਰਂ ਮਨਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਧਾਰਣਾਭ੍ਯਾਸਯੋਗਤਃ ਧ੍ਯੈ ਚਿਂਤਾਯਾਂ ਸ੍ਮृਤੋ ਧਾਤੁਃ ਸ਼ਿਵਚਿਂਤਾ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ
ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਨੂੰ ਧਾਰਣਾ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਥਿਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਵਿਚ, ਆਧਾਰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਅਵ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤੇਨ ਮਨਸਾ ਧ੍ਯਾਨਂ ਨਾਮ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ਧ੍ਯੇਯਾਵਸ੍ਥਿਤਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸਦृਸ਼ਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸ਼੍ਚ ਯਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਖਰੇ ਨਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਧਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਰਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨ੍ਤਰਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਵਾਹੋ ਧ੍ਯਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਮਨ੍ਯਤ੍ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਸ਼ਿਵ ਏਵ ਸ਼ਿਵਂਕਰਃ
ਹੋਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਲਗਾਤਾਰ ਵਹਿਣ ਵਾਲਾ ਧਾਰਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਮੰਗਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪਰੋ ਧ੍ਯੇਯੋ ऽਧਿਦੇਵੇਸ਼ਃ ਸਮਾਪ੍ਤਾਥਰ੍ਵਣੀ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ਤਥਾ ਸ਼ਿਵਾ ਪਰਾ ਧ੍ਯੇਯਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਗਤੌ ਸ਼ਿਵੌ
ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਿਆਨ ਯੋਗ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਤੇ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਥਰਵਣੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਉਂ ਹੀ, ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਿਵਾ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਸ਼ਿਵਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਤੌ ਸ਼੍ਰੁਤੌ ਸ੍ਮृਤਿਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਭ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਗੌ ਸਰ੍ਵਦੋਦਿਤੌ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞੌ ਸਤਤਂ ਧ੍ਯੇਯੌ ਨਾਨਾਰੂਪਵਿਭੇਦਤਃ
ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਤੇ ਸਮਝੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ, ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ, ਸਦਾ ਪ੍ਰਗਟ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ।
ਵਿਮੁਕ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ ਪੂਰ੍ਵਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸ਼੍ਚਾਣਿਮਾਦਿਕਮ੍ ਇਤ੍ਯੇਤਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਧ੍ਯਾਨਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍
ਮੁਕਤੀ ਪਹਿਲਾ ਫਲ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਧਿਆਨ ਦੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਜਾਣੋ।
ਧ੍ਯਾਤਾ ਧ੍ਯਾਨਂ ਤਥਾ ਧ੍ਯੇਯਂ ਯਚ੍ਚ ਧ੍ਯਾਨਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍ ਏਤਚ੍ਚਤੁष੍ਟਯਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਯੋਗਂ ਯੁਞ੍ਜੀਤ ਯੋਗਵਿਤ੍
ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਧਿਆਨ, ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਲਾਭ—ਇਹ ਚਾਰ ਜਾਣ ਕੇ, ਜੋਗ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਜੋਗ ਕਰੇ।
ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਸਂਪਨ੍ਨਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧਾਨਃ ਕ੍ਸ਼ਮਾਨ੍ਵਿਤਃ ਨਿਰ੍ਮਮਸ਼੍ਚ ਸਦੋਤ੍ਸਾਹੀ ਧ੍ਯਾਤੇਤ੍ਥਂ ਪੁਰੁषਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਧੀਰਜ, ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤਤਾ ਤੇ ਸਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਜਪਾਚ੍ਛ੍ਰਾਂਤਃ ਪੁਨਰ੍ਧ੍ਯਾਯੇਦ੍ਧ੍ਯਾਨਾਚ੍ਛ੍ਰਾਂਤਃ ਪੁਨਰ੍ਜਪੇਤ੍ ਜਪਧ੍ਯਨਾਭਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਯੋਗਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ੍ਯਤਿ
ਜਦੋਂ ਜਪ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਥੱਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਫੇਰ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਥੱਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜਪ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਜੋਗ ਜਲਦੀ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਧਾਰਣਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਯਾਮਾ ਧ੍ਯਾਨਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਧਾਰਣਮ੍ ਧ੍ਯਾਨਦ੍ਵਾਦਸ਼ਕਂ ਯਾਵਤ੍ਸਮਾਧਿਰਭਿਧੀਯਤੇ
ਧਿਆਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਬਾਰਾਂ ਸਾਹਾਂ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਧਿਆਨ, ਧਾਰਨਾ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਗੁਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਮਾਧੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਧਿਆਨ ਬਾਰਾਂ ਵਾਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਮਾਧੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ।
ਸਮਾਧਿਰ੍ਨ੍ਨਾਮ ਯੋਗਾਂਗਮਨ੍ਤਿਮਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ਸਮਾਧਿਨਾ ਚ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਲੋਕਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਸਮਾਧੀ ਨੂੰ ਜੋਗ ਦਾ ਆਖਰੀ ਅੰਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ ਹਰ ਥਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਦਰ੍ਥਮਾਤ੍ਰਨਿਰ੍ਭਾਸਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤੋ ਦਧਿਵਤ੍ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਸ਼ੂਨ੍ਯਵਦ੍ਭਾਨਂ ਸਮਾਧਿਰਭਿਧੀਯਤੇ
ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਦਹੀਂ ਵਾਂਗ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਸੁਰਤ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਧ੍ਯੇਯੇ ਮਨਃ ਸਮਾਵੇਸ਼੍ਯ ਪਸ਼੍ਯੇਦਪਿ ਚ ਸੁਸ੍ਥਿਰਮ੍ ਨਿਰ੍ਵਾਣਾਨਲਵਦ੍ਯੋਗੀ ਸਮਾਧਿਸ੍ਥਃ ਪ੍ਰਗੀਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੋਗੀ ਜੋ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਖ ਦੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਵਡਿਆਈ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਸ਼ृਣੋਤਿ ਨ ਚਾਘ੍ਰਾਤਿ ਨ ਜਲ੍ਪਤਿ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਨ ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਨ ਸਂਕਲ੍ਪਯਤੇ ਮਨਃ
ਉਹ ਨਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸੁੰਘਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਛੂਹਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਨਵਾਭਿਮਨ੍ਯਤੇ ਕਿਂਚਿਦ੍ਬਧ੍ਯਤੇ ਨ ਚ ਕਾष੍ਟਵਤ੍ ਏਵਂ ਸ਼ਿਵੇ ਵਿਲੀਨਾਤ੍ਮਾ ਸਮਾਧਿਸ੍ਥ ਇਹੋਚ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਚਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਐਸਾ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਯਥਾ ਦੀਪੋ ਨਿਵਾਤਸ੍ਥਃ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਨ ਕਦਾਚਨ ਤਥਾ ਸਮਾਧਿਨਿष੍ਠੋ ऽਪਿ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਵਿਚਲੇਤ੍ਸੁਧੀਃ
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਚਾਈ ਹੋਈ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਗਿਆ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦਾ।
ਏਵਮਭ੍ਯਸਤਸ਼੍ਚਾਰਂ ਯੋਗਿਨੋ ਯੋਗਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ਤਦਨ੍ਤਰਾਯਾ ਨਸ਼੍ਯਂਤਿ ਵਿਘ੍ਨਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਸ਼ਨੈਃਸ਼ਨੈਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋਗੀ ਜਦੋਂ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉੱਚਾ ਜੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਲਸ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਧਯਸ੍ਤੀਵ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਮਾਦਃ ਸ੍ਥਾਨਸਂਸ਼ਯਃ ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਮਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਭ੍ਰਾਂਤਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਆਲਸੀ ਹੋਣਾ, ਭਾਰੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਬੇਪਰਵਾਹੀ, ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ੱਕ, ਮਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਘਾਟ ਤੇ ਭੁੱਲ-ਭੁਲਾਈਆਂ ਦੇ ਵੇਖਣ—
ਦੁਃਖਾਨਿ ਦੌਰ੍ਮਨਸ੍ਯਂ ਚ ਵਿषਯੇषੁ ਚ ਲੋਲਤਾ ਦਸ਼ੈਤੇ ਯੁਞ੍ਜਤਾਂ ਪੁਂਸਾਮਨ੍ਤਰਾਯਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ
ਦੁੱਖ, ਮਨ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਮਨ ਦਾ ਡੋਲਣਾ—ਇਹ ਦੱਸ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਜੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਆਲਸ੍ਯਮਲਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤੁ ਯੋਗਿਨਾਂ ਦੇਹਚੇਤਨੋਃ ਧਾਤੁਵੈषਮ੍ਯਜਾ ਦੋषਾ ਵ੍ਯਾਧਯਃ ਕਰ੍ਮਦੋषਜਾਃ
ਆਲਸੀ ਹੋਣਾ ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸੁਸਤਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਸੰਤੁਲਨ ਨਾਲ ਪੈਦਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਗਲਤੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।