ਜਾਨੁਂ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣੀਕृਤ੍ਯ ਨ ਦ੍ਰੁਤਂ ਨ ਵਿਲਂਬਿਤਮ੍ ਅਂਗੁਲੀਸ੍ਫੋਟਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸਾ ਮਾਤ੍ਰੇਤਿ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ
ਘੁੱਟਣ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਨਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਨਾ ਹੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਉਂਗਲੀਆਂ ਚਟਕਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਾਤ੍ਰਾਕ੍ਰਮੇਣ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਸ਼੍ਚੋਦ੍ਵਾਤਕ੍ਰਮਯੋਗਤਃ ਨਾਡੀਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਂ ਤੁ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍
ਮਾਪਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ। ਨਾਡੀਆਂ ਦੀ ਸੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਗਰ੍ਭਸ਼੍ਚ ਸਗਰ੍ਭਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੋ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ੍ਮृਤਃ ਜਪਂ ਧ੍ਯਾਨਂ ਵਿਨਾਗਰ੍ਭਃ ਸਗਰ੍ਭਸ੍ਤਤ੍ਸਮਨ੍ਵਯਾਤ੍
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਬੀਜ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਬੀਜ ਵਾਲਾ। ਜਪ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਉਹ ਬੀਜ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਜਪ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਸਮੇਤ, ਉਹ ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਅਗਰ੍ਭਾਦ੍ਗਰ੍ਭਸਂਯੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਃਸ਼ਤਾਧਿਕਃ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਗਰ੍ਭਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਯੋਗਿਨਃ ਪ੍ਰਾਣਸਂਯਮਮ੍
ਬੀਜ ਰਹਿਤ ਨਾਲੋਂ ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਸੌ ਵਾਰੀ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋਗੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਣ ਸਾਂਭ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਣੋ ऽਪਾਨਃ ਸਮਾਨਸ਼੍ਚ ਹ੍ਯੁਦਾਨੋ ਵ੍ਯਾਨ ਏਵ ਚ
ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਆਨ—ਇਹ ਪੰਜ ਹਨ।
ਨਾਗਃ ਕੂਰ੍ਮਸ਼੍ਚ ਕृਕਲੋ ਦੇਵਦਤ੍ਤੋ ਧਨਂਜਯਃ ਪ੍ਰਯਾਣਂ ਕੁਰੁਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਾਣੋ ऽਭਿਧੀਯਤੇ
ਨਾਗ, ਕੂਰਮ, ਕ੍ਰਿਕਲ, ਦੇਵਦੱਤ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਿਲਚਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਾਙ੍ਨਯਤ੍ਯਪਾਨਾਖ੍ਯੋ ਯਦਾਹਾਰਾਦਿ ਭੁਜ੍ਯਤੇ ਵ੍ਯਾਨੋ ਵ੍ਯਾਨਸ਼ਯਤ੍ਯਂਗਾਨ੍ਯਸ਼ੇषਾਣਿ ਵਿਵਰ੍ਧਯਨ੍
ਜਦੋਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਆਦਿ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਪਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਨ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਉਦ੍ਵੇਜਯਤਿ ਮਰ੍ਮਾਣੀਤ੍ਯੁਦਾਨੋ ਵਾਯੁਰੀਰਿਤਃ ਸਮਂ ਨਯਤਿ ਸਰ੍ਵਾਂਗਂ ਸਮਾਨਸ੍ਤੇਨ ਗੀਯਤੇ
ਉਦਾਨ ਉਹ ਹਵਾ ਹੈ ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਜੁਕ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਨ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਮਤੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।
ਉਦ੍ਗਾਰੇ ਨਾਗ ਆਖ੍ਯਾਤਃ ਕੂਰ੍ਮ ਉਨ੍ਮੀਲਨੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ਕृਕਲਃ ਕ੍ਸ਼ਵਥੌ ਜ੍ਞੇਯੋ ਦੇਵਦਤ੍ਤੋ ਵਿਜृਂਭਣੇ
ਡਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾਗ, ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਿੱਚ ਕੂਰਮ, ਛੀਂਕ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਕਲ, ਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਦੱਤ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਜਹਾਤਿ ਮृਤਂ ਚਾਪਿ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਪੀ ਧਨਂਜਯਃ ਕ੍ਰਮੇਣਾਭ੍ਯਸ੍ਯਮਾਨੋਯਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਪ੍ਰਮਾਣਵਾਨ੍
ਧਨੰਜਯ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਣਗਿਣਤ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਦਹਤ੍ਯਖਿਲਂ ਦੋषਂ ਕਰ੍ਤੁਰ੍ਦੇਹਂ ਚ ਰਕ੍ਸ਼ਤਿ ਪ੍ਰਾਣੇ ਤੁ ਵਿਜਿਤੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਤਚ੍ਚਿਹ੍ਨਾਨ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸ਼ਯੇਤ੍
ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਰਤਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵੇਖਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਾਂ ਤਾਵਦਲ੍ਪਭਾਵਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ਬਹੁਭੋਜਨਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਚਿਰਾਦੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਨਂ ਤਥਾ
ਫਿਰ ਮਲ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਤੇ ਕਫ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਖਾਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਲੰਮਾ ਸਾਹ ਛੱਡਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਲਘੁਤ੍ਵਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਾਮਿਤ੍ਵਮੁਤ੍ਸਾਹਃ ਸ੍ਵਰਸੌष੍ਠਵਮ੍ ਸਰ੍ਵਰੋਗਕ੍ਸ਼ਯਸ਼੍ਚੈਵ ਬਲਂ ਤੇਜਃ ਸੁਰੂਪਤਾ
ਹਲਕਾਪਣ, ਤੇਜ਼ੀ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਸੁਰੀਲਾ ਬੋਲ, ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ, ਤਾਕਤ, ਚਮਕ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਧृਤਿਰ੍ਮੇਧਾ ਯੁਵਤ੍ਵਂ ਚ ਸ੍ਥਿਰਤਾ ਚ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਤਾ ਤਪਾਂਸਿ ਪਾਪਕ੍ਸ਼ਯਤਾ ਯਜ੍ਞਦਾਨਵ੍ਰਤਾਦਯਃ
ਧੀਰਜ, ਸਮਝ, ਜਵਾਨੀ, ਥਿਰਤਾ, ਖੁਸ਼ੀ, ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ, ਤੇ ਯਜ, ਦਾਨ, ਵਰਤ ਆਦਿਕ ਕਰਮ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯੈਤੇ ਕਲਾਂ ਨਾਰ੍ਹਨ੍ਤਿ षੋਡਸ਼ੀਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾਨਿ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਵਿषਯੇष੍ਵਿਹ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਲੱਗੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਆਹਤ੍ਯ ਯਨ੍ਨਿਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਸ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰ ਉਚ੍ਯਤੇ ਨਮਃਪੂਰ੍ਵਾਣੀਂਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਨਰਕਮੇਵ ਚ
ਜਦੋਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨਿਗृਹੀਤਨਿਸृष੍ਟਾਨਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਯ ਨਰਕਾਯ ਚ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸੁਖਾਰ੍ਥੀ ਮਤਿਮਾਞ੍ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਮਾਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਦੋਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਸੁਖ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰੇ।
ਇਂਦ੍ਰਿਯਾਸ਼੍ਵਾਨ੍ਨਿਗृਹ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨਮੁਦ੍ਧਰੇਤ੍ ਧਾਰਣਾ ਨਾਮ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਬਨ੍ਧਸ੍ਸਮਾਸਤਃ
ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਰੋਕ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਚਾ ਚੁੱਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ, ਧਾਰਣਾ ਮਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਕ ਥਾਂ ਟਿਕਾਉਣੀ ਹੈ।
ਸ੍ਥਾਨਂ ਚ ਸ਼ਿਵ ਏਵੈਕੋ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ਦੋषਤ੍ਰਯਂ ਯਤਃ ਕਾਲਂ ਕਂਚਾਵਧੀਕृਤ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ ऽਵਸ੍ਥਾਪਿਤਂ ਮਨਃ
ਉਹ ਥਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਟਿਕਾ ਕੇ ਰੱਖੋ।
ਨ ਤੁ ਪ੍ਰਚ੍ਯਵਤੇ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਾਦ੍ਧਾਰਣਾ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨ ਚਾਨ੍ਯਥਾ ਮਨਸਃ ਪ੍ਰਥਮਂ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਂ ਧਾਰਣਾਤਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਜੇ ਮਨ ਲਕਸ਼ ਤੋਂ ਨਾ ਹਟੇ, ਉਹੀ ਧਾਰਣਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਧਾਰਣਾ ਤੋਂ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧੀਰਂ ਮਨਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਧਾਰਣਾਭ੍ਯਾਸਯੋਗਤਃ ਧ੍ਯੈ ਚਿਂਤਾਯਾਂ ਸ੍ਮृਤੋ ਧਾਤੁਃ ਸ਼ਿਵਚਿਂਤਾ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ
ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਨੂੰ ਧਾਰਣਾ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਥਿਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਵਿਚ, ਆਧਾਰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਅਵ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤੇਨ ਮਨਸਾ ਧ੍ਯਾਨਂ ਨਾਮ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ਧ੍ਯੇਯਾਵਸ੍ਥਿਤਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸਦृਸ਼ਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸ਼੍ਚ ਯਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਖਰੇ ਨਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਧਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਰਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨ੍ਤਰਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਵਾਹੋ ਧ੍ਯਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਮਨ੍ਯਤ੍ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਸ਼ਿਵ ਏਵ ਸ਼ਿਵਂਕਰਃ
ਹੋਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਲਗਾਤਾਰ ਵਹਿਣ ਵਾਲਾ ਧਾਰਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਮੰਗਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪਰੋ ਧ੍ਯੇਯੋ ऽਧਿਦੇਵੇਸ਼ਃ ਸਮਾਪ੍ਤਾਥਰ੍ਵਣੀ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ਤਥਾ ਸ਼ਿਵਾ ਪਰਾ ਧ੍ਯੇਯਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਗਤੌ ਸ਼ਿਵੌ
ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਿਆਨ ਯੋਗ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਤੇ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਥਰਵਣੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਉਂ ਹੀ, ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਿਵਾ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਸ਼ਿਵਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਤੌ ਸ਼੍ਰੁਤੌ ਸ੍ਮृਤਿਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਭ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਗੌ ਸਰ੍ਵਦੋਦਿਤੌ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞੌ ਸਤਤਂ ਧ੍ਯੇਯੌ ਨਾਨਾਰੂਪਵਿਭੇਦਤਃ
ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਤੇ ਸਮਝੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ, ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ, ਸਦਾ ਪ੍ਰਗਟ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ।
ਵਿਮੁਕ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ ਪੂਰ੍ਵਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸ਼੍ਚਾਣਿਮਾਦਿਕਮ੍ ਇਤ੍ਯੇਤਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਧ੍ਯਾਨਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍
ਮੁਕਤੀ ਪਹਿਲਾ ਫਲ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਧਿਆਨ ਦੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਜਾਣੋ।
ਧ੍ਯਾਤਾ ਧ੍ਯਾਨਂ ਤਥਾ ਧ੍ਯੇਯਂ ਯਚ੍ਚ ਧ੍ਯਾਨਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍ ਏਤਚ੍ਚਤੁष੍ਟਯਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਯੋਗਂ ਯੁਞ੍ਜੀਤ ਯੋਗਵਿਤ੍
ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਧਿਆਨ, ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਲਾਭ—ਇਹ ਚਾਰ ਜਾਣ ਕੇ, ਜੋਗ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਜੋਗ ਕਰੇ।
ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਸਂਪਨ੍ਨਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧਾਨਃ ਕ੍ਸ਼ਮਾਨ੍ਵਿਤਃ ਨਿਰ੍ਮਮਸ਼੍ਚ ਸਦੋਤ੍ਸਾਹੀ ਧ੍ਯਾਤੇਤ੍ਥਂ ਪੁਰੁषਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਧੀਰਜ, ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤਤਾ ਤੇ ਸਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਜਪਾਚ੍ਛ੍ਰਾਂਤਃ ਪੁਨਰ੍ਧ੍ਯਾਯੇਦ੍ਧ੍ਯਾਨਾਚ੍ਛ੍ਰਾਂਤਃ ਪੁਨਰ੍ਜਪੇਤ੍ ਜਪਧ੍ਯਨਾਭਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਯੋਗਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ੍ਯਤਿ
ਜਦੋਂ ਜਪ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਥੱਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਫੇਰ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਥੱਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜਪ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਜੋਗ ਜਲਦੀ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਧਾਰਣਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਯਾਮਾ ਧ੍ਯਾਨਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਧਾਰਣਮ੍ ਧ੍ਯਾਨਦ੍ਵਾਦਸ਼ਕਂ ਯਾਵਤ੍ਸਮਾਧਿਰਭਿਧੀਯਤੇ
ਧਿਆਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਬਾਰਾਂ ਸਾਹਾਂ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਧਿਆਨ, ਧਾਰਨਾ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਗੁਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਮਾਧੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਧਿਆਨ ਬਾਰਾਂ ਵਾਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਮਾਧੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ।