ਪ੍ਰਾਣਃ ਸ੍ਵਦੇਹਜੋ ਵਾਯੁਸ੍ਤਸ੍ਯਾਯਾਮੋ ਨਿਰੋਧਨਮ੍ ਤਦ੍ਰੋਚਕਂ ਪੂਰਕਂ ਚ ਕੁਂਭਕਂ ਚ ਤ੍ਰਿਧੋਚ੍ਯਤੇ
ਸਾਸ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰੋਕ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਰੋਚਕ, ਪੂਰਕ ਤੇ ਕੁੰਭਕ।
ਨਾਸਿਕਾਪੁਟਮਂਗੁਲ੍ਯਾ ਪੀਡ੍ਯੈਕਮਪਰੇਣ ਤੁ ਔਦਰਂ ਰੇਚਯੇਦ੍ਵਾਯੁਂ ਤਥਾਯਂ ਰੇਚਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਨੱਕ ਦੇ ਇੱਕ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਉਂਗਲੀ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਪੇਟ ਦੀ ਹਵਾ ਬਾਹਰ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਰੇਚਕ (ਸਾਸ-ਬਾਹਰ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਬਾਹ੍ਯੇਨ ਮਰੁਤਾ ਦੇਹਂ ਦृਤਿਵਤ੍ਪਰਿਪੂਰਯੇਤ੍ ਨਾਸਾਪੁਟੇਨਾਪਰੇਣ ਪੂਰਣਾਤ੍ਪੂਰਕਂ ਮਤਮ੍
ਬਾਹਰਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਨੱਕ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਸਨੂੰ ਪੂਰਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਮੁਂਚਤਿ ਨ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਵਾਯੁਮਂਤਰ੍ਬਹਿਃ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਸਂਪੂਰ੍ਣਂ ਕੁਂਭਵਤ੍ਤਿष੍ਠੇਦਚਲਃ ਸ ਤੁ ਕੁਂਭਕ
ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਹਵਾ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਅੰਦਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਘੜੇ ਵਾਂਗ ਰੁਕ ਕੇ ਬੈਠਣਾ—ਇਸ ਨੂੰ ਕੁੰਭਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਰੇਚਕਾਦ੍ਯਂ ਤ੍ਰਯਮਿਦਂ ਨ ਦ੍ਰੁਤਂ ਨ ਵਿਲਂਬਿਤਮ੍ ਤਦ੍ਯਤਃ ਕ੍ਰਮਯੋਗੇਨ ਤ੍ਵਭ੍ਯਸੇਦ੍ਯੋਗਸਾਧਕਃ
ਸਾਹ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾ ਜਲਦੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਲਾਉਣੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਜੋਗੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਰੇਚਕਾਦਿषੁ ਯੋਭ੍ਯਾਸੋ ਨਾਡੀਸ਼ੋਧਨਪੂਰ੍ਵਕਃ ਸ੍ਵੇਚ੍ਛੋਤ੍ਕ੍ਰਮਣਪਰ੍ਯਂਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਯੋਗਾਨੁਸ਼ਾਸਨੇ
ਸਾਹ ਛੱਡਣ ਆਦਿਕ ਅਭਿਆਸ, ਨਾਡੀਆਂ ਦੀ ਸੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੋਗ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕਨ੍ਯਕਾਦਿਕ੍ਰਮਵਸ਼ਾਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਨਿਰੋਧਨਮ੍ ਤਚ੍ਚਤੁਰ੍ਧੋਪਦਿष੍ਟਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਗੁਣਵਿਭਾਗਤਃ
ਕਨਿਆਕਾ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਹ ਰੋਕਣ ਦੇ ਚਾਰ ਤਰੀਕੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਮਾਪ ਤੇ ਗੁਣ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖਰੇ ਹਨ।
ਕਨ੍ਯਕਸ੍ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸ ਚ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਮਾਤ੍ਰਕਃ ਮਧ੍ਯਮਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਮਾਤ੍ਰਕਃ
ਕਨਿਆਕਾ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਮਾਪਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੱਧਮ ਦੋ ਵਾਰੀ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌਵੀ ਮਾਪਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਉਤ੍ਤਮਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਿਰੁਦ੍ਧਾਤਃ षਡ੍ਵਿਂਸ਼ਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਃ ਪਰਃ ਸ੍ਵੇਦਕਂਪਾਦਿਜਨਕਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ੍ਤਦੁਤ੍ਤਰਃ
ਉੱਤਮ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਛਬੀ ਮਾਪਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਹੈ ਜੋ ਪਸੀਨਾ, ਕੰਬਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਸਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਆਨਂਦੋਦ੍ਭਵਰੋਮਾਂਚਨੇਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰੂਣਾਂ ਵਿਮੋਚਨਮ੍ ਜਲ੍ਪਭ੍ਰਮਣਮੂਰ੍ਛਾਦ੍ਯਂ ਜਾਯਤੇ ਯੋਗਿਨਃ ਪਰਮ੍
ਅਨੰਦ, ਰੋਮਾਂਚ, ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਣ, ਬੋਲਣ, ਚੱਕਰ ਆਉਣ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆਉਣ ਆਦਿ ਹਾਲਤਾਂ ਉੱਚੇ ਜੋਗੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜਾਨੁਂ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣੀਕृਤ੍ਯ ਨ ਦ੍ਰੁਤਂ ਨ ਵਿਲਂਬਿਤਮ੍ ਅਂਗੁਲੀਸ੍ਫੋਟਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸਾ ਮਾਤ੍ਰੇਤਿ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ
ਘੁੱਟਣ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਨਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਨਾ ਹੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਉਂਗਲੀਆਂ ਚਟਕਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਾਤ੍ਰਾਕ੍ਰਮੇਣ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਸ਼੍ਚੋਦ੍ਵਾਤਕ੍ਰਮਯੋਗਤਃ ਨਾਡੀਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਂ ਤੁ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍
ਮਾਪਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ। ਨਾਡੀਆਂ ਦੀ ਸੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਗਰ੍ਭਸ਼੍ਚ ਸਗਰ੍ਭਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੋ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ੍ਮृਤਃ ਜਪਂ ਧ੍ਯਾਨਂ ਵਿਨਾਗਰ੍ਭਃ ਸਗਰ੍ਭਸ੍ਤਤ੍ਸਮਨ੍ਵਯਾਤ੍
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਬੀਜ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਬੀਜ ਵਾਲਾ। ਜਪ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਉਹ ਬੀਜ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਜਪ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਸਮੇਤ, ਉਹ ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਅਗਰ੍ਭਾਦ੍ਗਰ੍ਭਸਂਯੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਃਸ਼ਤਾਧਿਕਃ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਗਰ੍ਭਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਯੋਗਿਨਃ ਪ੍ਰਾਣਸਂਯਮਮ੍
ਬੀਜ ਰਹਿਤ ਨਾਲੋਂ ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਸੌ ਵਾਰੀ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋਗੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਣ ਸਾਂਭ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਣੋ ऽਪਾਨਃ ਸਮਾਨਸ਼੍ਚ ਹ੍ਯੁਦਾਨੋ ਵ੍ਯਾਨ ਏਵ ਚ
ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਆਨ—ਇਹ ਪੰਜ ਹਨ।
ਨਾਗਃ ਕੂਰ੍ਮਸ਼੍ਚ ਕृਕਲੋ ਦੇਵਦਤ੍ਤੋ ਧਨਂਜਯਃ ਪ੍ਰਯਾਣਂ ਕੁਰੁਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਾਣੋ ऽਭਿਧੀਯਤੇ
ਨਾਗ, ਕੂਰਮ, ਕ੍ਰਿਕਲ, ਦੇਵਦੱਤ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਿਲਚਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਾਙ੍ਨਯਤ੍ਯਪਾਨਾਖ੍ਯੋ ਯਦਾਹਾਰਾਦਿ ਭੁਜ੍ਯਤੇ ਵ੍ਯਾਨੋ ਵ੍ਯਾਨਸ਼ਯਤ੍ਯਂਗਾਨ੍ਯਸ਼ੇषਾਣਿ ਵਿਵਰ੍ਧਯਨ੍
ਜਦੋਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਆਦਿ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਪਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਨ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਉਦ੍ਵੇਜਯਤਿ ਮਰ੍ਮਾਣੀਤ੍ਯੁਦਾਨੋ ਵਾਯੁਰੀਰਿਤਃ ਸਮਂ ਨਯਤਿ ਸਰ੍ਵਾਂਗਂ ਸਮਾਨਸ੍ਤੇਨ ਗੀਯਤੇ
ਉਦਾਨ ਉਹ ਹਵਾ ਹੈ ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਜੁਕ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਨ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਮਤੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।
ਉਦ੍ਗਾਰੇ ਨਾਗ ਆਖ੍ਯਾਤਃ ਕੂਰ੍ਮ ਉਨ੍ਮੀਲਨੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ਕृਕਲਃ ਕ੍ਸ਼ਵਥੌ ਜ੍ਞੇਯੋ ਦੇਵਦਤ੍ਤੋ ਵਿਜृਂਭਣੇ
ਡਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾਗ, ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਿੱਚ ਕੂਰਮ, ਛੀਂਕ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਕਲ, ਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਦੱਤ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਜਹਾਤਿ ਮृਤਂ ਚਾਪਿ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਪੀ ਧਨਂਜਯਃ ਕ੍ਰਮੇਣਾਭ੍ਯਸ੍ਯਮਾਨੋਯਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਪ੍ਰਮਾਣਵਾਨ੍
ਧਨੰਜਯ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਣਗਿਣਤ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਦਹਤ੍ਯਖਿਲਂ ਦੋषਂ ਕਰ੍ਤੁਰ੍ਦੇਹਂ ਚ ਰਕ੍ਸ਼ਤਿ ਪ੍ਰਾਣੇ ਤੁ ਵਿਜਿਤੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਤਚ੍ਚਿਹ੍ਨਾਨ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸ਼ਯੇਤ੍
ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਰਤਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵੇਖਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸ਼੍ਲੇष੍ਮਣਾਂ ਤਾਵਦਲ੍ਪਭਾਵਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ਬਹੁਭੋਜਨਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਚਿਰਾਦੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਨਂ ਤਥਾ
ਫਿਰ ਮਲ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਤੇ ਕਫ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਖਾਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਲੰਮਾ ਸਾਹ ਛੱਡਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਲਘੁਤ੍ਵਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਾਮਿਤ੍ਵਮੁਤ੍ਸਾਹਃ ਸ੍ਵਰਸੌष੍ਠਵਮ੍ ਸਰ੍ਵਰੋਗਕ੍ਸ਼ਯਸ਼੍ਚੈਵ ਬਲਂ ਤੇਜਃ ਸੁਰੂਪਤਾ
ਹਲਕਾਪਣ, ਤੇਜ਼ੀ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਸੁਰੀਲਾ ਬੋਲ, ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ, ਤਾਕਤ, ਚਮਕ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਧृਤਿਰ੍ਮੇਧਾ ਯੁਵਤ੍ਵਂ ਚ ਸ੍ਥਿਰਤਾ ਚ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਤਾ ਤਪਾਂਸਿ ਪਾਪਕ੍ਸ਼ਯਤਾ ਯਜ੍ਞਦਾਨਵ੍ਰਤਾਦਯਃ
ਧੀਰਜ, ਸਮਝ, ਜਵਾਨੀ, ਥਿਰਤਾ, ਖੁਸ਼ੀ, ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ, ਤੇ ਯਜ, ਦਾਨ, ਵਰਤ ਆਦਿਕ ਕਰਮ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯੈਤੇ ਕਲਾਂ ਨਾਰ੍ਹਨ੍ਤਿ षੋਡਸ਼ੀਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾਨਿ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਵਿषਯੇष੍ਵਿਹ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਲੱਗੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਆਹਤ੍ਯ ਯਨ੍ਨਿਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਸ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰ ਉਚ੍ਯਤੇ ਨਮਃਪੂਰ੍ਵਾਣੀਂਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਨਰਕਮੇਵ ਚ
ਜਦੋਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨਿਗृਹੀਤਨਿਸृष੍ਟਾਨਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਯ ਨਰਕਾਯ ਚ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸੁਖਾਰ੍ਥੀ ਮਤਿਮਾਞ੍ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਮਾਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਦੋਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਸੁਖ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰੇ।
ਇਂਦ੍ਰਿਯਾਸ਼੍ਵਾਨ੍ਨਿਗृਹ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨਮੁਦ੍ਧਰੇਤ੍ ਧਾਰਣਾ ਨਾਮ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਬਨ੍ਧਸ੍ਸਮਾਸਤਃ
ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਰੋਕ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਚਾ ਚੁੱਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ, ਧਾਰਣਾ ਮਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਕ ਥਾਂ ਟਿਕਾਉਣੀ ਹੈ।
ਸ੍ਥਾਨਂ ਚ ਸ਼ਿਵ ਏਵੈਕੋ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ਦੋषਤ੍ਰਯਂ ਯਤਃ ਕਾਲਂ ਕਂਚਾਵਧੀਕृਤ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ ऽਵਸ੍ਥਾਪਿਤਂ ਮਨਃ
ਉਹ ਥਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਟਿਕਾ ਕੇ ਰੱਖੋ।
ਨ ਤੁ ਪ੍ਰਚ੍ਯਵਤੇ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਾਦ੍ਧਾਰਣਾ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨ ਚਾਨ੍ਯਥਾ ਮਨਸਃ ਪ੍ਰਥਮਂ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਂ ਧਾਰਣਾਤਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਜੇ ਮਨ ਲਕਸ਼ ਤੋਂ ਨਾ ਹਟੇ, ਉਹੀ ਧਾਰਣਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਧਾਰਣਾ ਤੋਂ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।