ਸ਼ਿਵਸ੍ਵਭਾਵ ਏਵੈਕਸ਼੍ਚਿਂਤ੍ਯਤੇ ਨਿਰੁਪਾਧਿਕਃ ਯਥਾ ਸ਼ੈਵਮਨੋਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਮਹਾਯੋਗ ਇਹੋਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਮੂਲ ਸੁਭਾਵ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਲੱਛਣ ਦੇ, ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਚਲਣ ਸ਼ਿਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਇੱਥੇ ਮਹਾ ਯੋਗ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦृष੍ਟੇ ਤਥਾਨੁਸ਼੍ਰਵਿਕੇ ਵਿਰਕ੍ਤਂ ਵਿषਯੇ ਮਨਃ ਯਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯਾਧਿਕਾਰੋਸ੍ਤਿ ਯੋਗੇ ਨਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦਿੱਖੀ ਤੇ ਸੁਣੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਯੋਗ ਲਈ ਯੋਗਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
ਵਿषਯਦ੍ਵਯਦੋषਾਣਾਂ ਗੁਣਾਨਾਮੀਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦੇਵ ਸਤਤਂ ਵਿਰਕ੍ਤਂ ਜਾਯਤੇ ਮਨਃ
ਜਦੋਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅष੍ਟਾਂਗੋ ਵਾ षਡਂਗੋ ਵਾ ਸਰ੍ਵਯੋਗਃ ਸਮਾਸਤਃ ਯਮਸ਼੍ਚ ਨਿਯਮਸ਼੍ਚੈਵ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਾਦ੍ਯਂ ਤਥਾਸਨਮ੍
ਸਾਰੇ ਯੋਗ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਅੱਠ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਛੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਯਮ, ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸਵਸਤਿਕ ਆਦਿ ਆਸਨ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੋ ਧਾਰਣਾ ਧ੍ਯਾਨਮੇਵ ਚ ਸਮਾਧਿਰਿਤਿ ਯੋਗਾਂਗਾਨ੍ਯष੍ਟਾਵੁਕ੍ਤਾਨਿ ਸੂਰਿਭਿਃ
ਸਾਸ-ਕੰਟਰੋਲ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ, ਧਾਰਨਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ—ਇਹ ਅੱਠ ਯੋਗ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸੇ ਹਨ।
ਆਸਨਂ ਪ੍ਰਾਣਸਂਰੋਧਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੋਥ ਧਾਰਣਾ ਧ੍ਯਾਨਂ ਸਮਾਧਿਰ੍ਯੋਗਸ੍ਯ षਡਂਗਾਨਿ ਸਮਾਸਤਃ
ਆਸਨ, ਸਾਸ-ਰੋਕ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ, ਧਾਰਨਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ—ਇਹ ਛੇ ਯੋਗ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ।
ਪृਥਗ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਮੇਤੇषਾਂ ਸ਼ਿਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਸਮੀਰਿਤਮ੍ ਸ਼ਿਵਾਗਮੇषੁ ਚਾਨ੍ਯੇषੁ ਵਿਸ਼ੇषਾਤ੍ਕਾਮਿਕਾਦਿषੁ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੱਛਣ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਿਵ ਸੰਬੰਧੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਮਿਕ ਆਦਿ ਆਗਮਾਂ ਵਿੱਚ।
ਯੋਗਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇष੍ਵਪਿ ਤਥਾ ਪੁਰਾਣੇष੍ਵਪਿ ਕੇषੁ ਚ ਅਹਿਂਸਾ ਸਤ੍ਯਮਸ੍ਤੇਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਾਪਰਿਗ੍ਰਹਃ ਯਮ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਸਦ੍ਭਿਃ ਪਞ੍ਚਾਵਯਵਯੋਗਤਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੋਗ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਅਹਿੰਸਾ, ਸਚਾਈ, ਚੋਰੀ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਤੇ ਨਾ-ਲੋਭ—ਇਹ ਪੰਜ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਯਮ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ੌਚਂ ਤੁष੍ਟਿਸ੍ਤਪਸ਼੍ਚੈਵ ਜਪਃ ਪ੍ਰਣਿਧਿਰੇਵ ਚ ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਭੇਦਸ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਿਯਮਃ ਸ੍ਵਾਂਸ਼ਭੇਦਤਃ
ਸਫ਼ਾਈ, ਸੰਤੋਖ, ਤਪ, ਜਪ ਤੇ ਭਗਤੀ—ਇਹ ਪੰਜ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਿਯਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਂ ਪਦ੍ਮਮਧ੍ਯੇਂਦੁਂ ਵੀਰਂ ਯੋਗਂ ਪ੍ਰਸਾਧਿਤਮ੍ ਪਰ੍ਯਂਕਂ ਚ ਯਥੇष੍ਟਂ ਚ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਾਸਨਮष੍ਟਧਾ
ਸਵਸਤਿਕ, ਪਦਮ, ਅੱਧ-ਚੰਦ, ਵੀਰ, ਯੋਗ-ਪ੍ਰਸਾਦ, ਪਰਯੰਕ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ—ਇਹ ਅੱਠ ਆਸਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਣਃ ਸ੍ਵਦੇਹਜੋ ਵਾਯੁਸ੍ਤਸ੍ਯਾਯਾਮੋ ਨਿਰੋਧਨਮ੍ ਤਦ੍ਰੋਚਕਂ ਪੂਰਕਂ ਚ ਕੁਂਭਕਂ ਚ ਤ੍ਰਿਧੋਚ੍ਯਤੇ
ਸਾਸ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰੋਕ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਰੋਚਕ, ਪੂਰਕ ਤੇ ਕੁੰਭਕ।
ਨਾਸਿਕਾਪੁਟਮਂਗੁਲ੍ਯਾ ਪੀਡ੍ਯੈਕਮਪਰੇਣ ਤੁ ਔਦਰਂ ਰੇਚਯੇਦ੍ਵਾਯੁਂ ਤਥਾਯਂ ਰੇਚਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਨੱਕ ਦੇ ਇੱਕ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਉਂਗਲੀ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਪੇਟ ਦੀ ਹਵਾ ਬਾਹਰ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਰੇਚਕ (ਸਾਸ-ਬਾਹਰ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਬਾਹ੍ਯੇਨ ਮਰੁਤਾ ਦੇਹਂ ਦृਤਿਵਤ੍ਪਰਿਪੂਰਯੇਤ੍ ਨਾਸਾਪੁਟੇਨਾਪਰੇਣ ਪੂਰਣਾਤ੍ਪੂਰਕਂ ਮਤਮ੍
ਬਾਹਰਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਨੱਕ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਸਨੂੰ ਪੂਰਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਮੁਂਚਤਿ ਨ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਵਾਯੁਮਂਤਰ੍ਬਹਿਃ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਸਂਪੂਰ੍ਣਂ ਕੁਂਭਵਤ੍ਤਿष੍ਠੇਦਚਲਃ ਸ ਤੁ ਕੁਂਭਕ
ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਹਵਾ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਅੰਦਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਘੜੇ ਵਾਂਗ ਰੁਕ ਕੇ ਬੈਠਣਾ—ਇਸ ਨੂੰ ਕੁੰਭਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਰੇਚਕਾਦ੍ਯਂ ਤ੍ਰਯਮਿਦਂ ਨ ਦ੍ਰੁਤਂ ਨ ਵਿਲਂਬਿਤਮ੍ ਤਦ੍ਯਤਃ ਕ੍ਰਮਯੋਗੇਨ ਤ੍ਵਭ੍ਯਸੇਦ੍ਯੋਗਸਾਧਕਃ
ਸਾਹ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾ ਜਲਦੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਲਾਉਣੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਜੋਗੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਰੇਚਕਾਦਿषੁ ਯੋਭ੍ਯਾਸੋ ਨਾਡੀਸ਼ੋਧਨਪੂਰ੍ਵਕਃ ਸ੍ਵੇਚ੍ਛੋਤ੍ਕ੍ਰਮਣਪਰ੍ਯਂਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਯੋਗਾਨੁਸ਼ਾਸਨੇ
ਸਾਹ ਛੱਡਣ ਆਦਿਕ ਅਭਿਆਸ, ਨਾਡੀਆਂ ਦੀ ਸੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੋਗ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕਨ੍ਯਕਾਦਿਕ੍ਰਮਵਸ਼ਾਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਨਿਰੋਧਨਮ੍ ਤਚ੍ਚਤੁਰ੍ਧੋਪਦਿष੍ਟਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਗੁਣਵਿਭਾਗਤਃ
ਕਨਿਆਕਾ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਹ ਰੋਕਣ ਦੇ ਚਾਰ ਤਰੀਕੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਮਾਪ ਤੇ ਗੁਣ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖਰੇ ਹਨ।
ਕਨ੍ਯਕਸ੍ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸ ਚ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਮਾਤ੍ਰਕਃ ਮਧ੍ਯਮਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਮਾਤ੍ਰਕਃ
ਕਨਿਆਕਾ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਮਾਪਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੱਧਮ ਦੋ ਵਾਰੀ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌਵੀ ਮਾਪਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਉਤ੍ਤਮਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਿਰੁਦ੍ਧਾਤਃ षਡ੍ਵਿਂਸ਼ਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਃ ਪਰਃ ਸ੍ਵੇਦਕਂਪਾਦਿਜਨਕਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ੍ਤਦੁਤ੍ਤਰਃ
ਉੱਤਮ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਛਬੀ ਮਾਪਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਹੈ ਜੋ ਪਸੀਨਾ, ਕੰਬਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਸਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਆਨਂਦੋਦ੍ਭਵਰੋਮਾਂਚਨੇਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰੂਣਾਂ ਵਿਮੋਚਨਮ੍ ਜਲ੍ਪਭ੍ਰਮਣਮੂਰ੍ਛਾਦ੍ਯਂ ਜਾਯਤੇ ਯੋਗਿਨਃ ਪਰਮ੍
ਅਨੰਦ, ਰੋਮਾਂਚ, ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਣ, ਬੋਲਣ, ਚੱਕਰ ਆਉਣ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆਉਣ ਆਦਿ ਹਾਲਤਾਂ ਉੱਚੇ ਜੋਗੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜਾਨੁਂ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣੀਕृਤ੍ਯ ਨ ਦ੍ਰੁਤਂ ਨ ਵਿਲਂਬਿਤਮ੍ ਅਂਗੁਲੀਸ੍ਫੋਟਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸਾ ਮਾਤ੍ਰੇਤਿ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ
ਘੁੱਟਣ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਨਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਨਾ ਹੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਉਂਗਲੀਆਂ ਚਟਕਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਾਤ੍ਰਾਕ੍ਰਮੇਣ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਸ਼੍ਚੋਦ੍ਵਾਤਕ੍ਰਮਯੋਗਤਃ ਨਾਡੀਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਂ ਤੁ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍
ਮਾਪਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ। ਨਾਡੀਆਂ ਦੀ ਸੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਗਰ੍ਭਸ਼੍ਚ ਸਗਰ੍ਭਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੋ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ੍ਮृਤਃ ਜਪਂ ਧ੍ਯਾਨਂ ਵਿਨਾਗਰ੍ਭਃ ਸਗਰ੍ਭਸ੍ਤਤ੍ਸਮਨ੍ਵਯਾਤ੍
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਬੀਜ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਬੀਜ ਵਾਲਾ। ਜਪ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਉਹ ਬੀਜ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਜਪ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਸਮੇਤ, ਉਹ ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਅਗਰ੍ਭਾਦ੍ਗਰ੍ਭਸਂਯੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਃਸ਼ਤਾਧਿਕਃ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਗਰ੍ਭਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਯੋਗਿਨਃ ਪ੍ਰਾਣਸਂਯਮਮ੍
ਬੀਜ ਰਹਿਤ ਨਾਲੋਂ ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਸੌ ਵਾਰੀ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋਗੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਣ ਸਾਂਭ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਣੋ ऽਪਾਨਃ ਸਮਾਨਸ਼੍ਚ ਹ੍ਯੁਦਾਨੋ ਵ੍ਯਾਨ ਏਵ ਚ
ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਆਨ—ਇਹ ਪੰਜ ਹਨ।
ਨਾਗਃ ਕੂਰ੍ਮਸ਼੍ਚ ਕृਕਲੋ ਦੇਵਦਤ੍ਤੋ ਧਨਂਜਯਃ ਪ੍ਰਯਾਣਂ ਕੁਰੁਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਾਣੋ ऽਭਿਧੀਯਤੇ
ਨਾਗ, ਕੂਰਮ, ਕ੍ਰਿਕਲ, ਦੇਵਦੱਤ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਿਲਚਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਾਙ੍ਨਯਤ੍ਯਪਾਨਾਖ੍ਯੋ ਯਦਾਹਾਰਾਦਿ ਭੁਜ੍ਯਤੇ ਵ੍ਯਾਨੋ ਵ੍ਯਾਨਸ਼ਯਤ੍ਯਂਗਾਨ੍ਯਸ਼ੇषਾਣਿ ਵਿਵਰ੍ਧਯਨ੍
ਜਦੋਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਆਦਿ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਪਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਨ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਉਦ੍ਵੇਜਯਤਿ ਮਰ੍ਮਾਣੀਤ੍ਯੁਦਾਨੋ ਵਾਯੁਰੀਰਿਤਃ ਸਮਂ ਨਯਤਿ ਸਰ੍ਵਾਂਗਂ ਸਮਾਨਸ੍ਤੇਨ ਗੀਯਤੇ
ਉਦਾਨ ਉਹ ਹਵਾ ਹੈ ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਜੁਕ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਨ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਮਤੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।
ਉਦ੍ਗਾਰੇ ਨਾਗ ਆਖ੍ਯਾਤਃ ਕੂਰ੍ਮ ਉਨ੍ਮੀਲਨੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ਕृਕਲਃ ਕ੍ਸ਼ਵਥੌ ਜ੍ਞੇਯੋ ਦੇਵਦਤ੍ਤੋ ਵਿਜृਂਭਣੇ
ਡਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾਗ, ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਿੱਚ ਕੂਰਮ, ਛੀਂਕ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਕਲ, ਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਦੱਤ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਜਹਾਤਿ ਮृਤਂ ਚਾਪਿ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਪੀ ਧਨਂਜਯਃ ਕ੍ਰਮੇਣਾਭ੍ਯਸ੍ਯਮਾਨੋਯਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਪ੍ਰਮਾਣਵਾਨ੍
ਧਨੰਜਯ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਣਗਿਣਤ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।