ਜ੍ਞਾਨੇ ਕ੍ਰਿਯਾਯਾਂ ਚਰ੍ਯਾਯਾਂ ਸਾਰਮੁਦ੍ਧृਤ੍ਯ ਸਂਗ੍ਰਹਾਤ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਭਗਵਤਾ ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਸ਼੍ਰੁਤਿਸਮਂ ਮਯਾ
ਜਾਣ, ਕਰਮ ਤੇ ਚਲਣ ਵਿਚੋਂ ਸਾਰ ਲੈ ਕੇ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ ਤੇ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਇਦਾਨੀਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਯੋਗਂ ਪਰਮਦੁਰ੍ਲਭਮ੍ ਸਾਧਿਕਾਰਂ ਚ ਸਾਂਗਂ ਚ ਸਵਿਧਿਂ ਸਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਯੋਗ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਲੋੜੀਂਦੇ, ਅੰਗ, ਵਿਧੀਆਂ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਸਮੇਤ।
ਯਦ੍ਯਸ੍ਤਿ ਮਰਣਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਯੋਗਾਦ੍ਯਨੁਪਮਰ੍ਦਤਃ ਸਦ੍ਯਃ ਸਾਧਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਯੇਨ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਾਤ੍ਮਹਾ ਨਰਃ
ਜੇ ਮੌਤ ਯੋਗ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਕੋਈ ਢੰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਤੁਰੰਤ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ, ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੇ?
ਤਚ੍ਚ ਤਤ੍ਕਾਰਣਂ ਚੈਵ ਤਤ੍ਕਾਲਕਰਣਾਨਿ ਚ ਤਦ੍ਭੇਦਤਾਰਤਮ੍ਯਂ ਚ ਵਕ੍ਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ
ਤੁਸੀਂ ਇਹ, ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਿੰਨਤਾ ਤੇ ਪੱਧਰ, ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉ।
ਸ੍ਥਾਨੇ ਪृष੍ਟਂ ਤ੍ਵਯਾ ਕृष੍ਣ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਰ੍ਥਵੇਦਿਨਾ ਤਤਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸ਼ृਣੁ ਸਮਾਹਿਤਃ
ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਸਮਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਤੂੰ ਠੀਕ ਪੁੱਛਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਾ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
ਨਿਰੁਦ੍ਧਵृਤ੍ਤ੍ਯਂਤਰਸ੍ਯਂ ਸ਼ਿਵੇ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚਲਾ ਯਾ ਵृਤ੍ਤਿਃ ਸ ਸਮਾਸੇਨ ਯੋਗਃ ਸ ਖਲੁ ਪਞ੍ਚਧਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਚਲਣ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਨ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਾਲਤ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਮਂਤ੍ਰਯੋਗਃਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਯੋਗੋ ਭਾਵਯੋਗਸ੍ਤਥਾਪਰਃ ਅਭਾਵਯੋਗਸ੍ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਮਹਾਯੋਗਃ ਪਰੋ ਮਤਃ
ਮੰਤਰ ਯੋਗ, ਸਪਰਸ਼ ਯੋਗ, ਭਾਵ ਯੋਗ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਭਾਵ ਯੋਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮਹਾ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਂਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਸਵਸ਼ੇਨੈਵ ਮਂਤ੍ਰਵਾਚ੍ਯਾਰ੍ਥਗੋਚਰਃ ਅਵ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ੇਪਾ ਮਨੋਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਮਂਤ੍ਰਯੋਗ ਉਦਾਹृਤਃ
ਮੰਤਰ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਚਲਣ ਮੰਤਰ ਦੇ ਅਰਥ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਤੇ ਬਿਨਾ ਭਟਕਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਤਰ ਯੋਗ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਮੁਖਾ ਸੈਵ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇ ਯੋਗੋਭਿਧੀਯਤੇ ਸ ਮਂਤ੍ਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ਭਾਵਯੋਗਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਜੋ ਯੋਗ ਸਾਸ-ਕੰਟਰੋਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਪਰਸ਼ ਯੋਗ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮੰਤਰ ਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਭਾਵ ਯੋਗ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਲੀਨਾਵਯਵਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਰੂਪਂ ਸਂਭਾਵ੍ਯਤੇ ਯਤਃ ਅਭਾਵਯੋਗਃ ਸਂਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ऽਨਾਭਾਸਾਦ੍ਵਸ੍ਤੁਨਃ ਸਤਃ
ਜਦੋਂ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਆਪਣੇ ਹਰੇਕ ਹਿੱਸੇ ਸਮੇਤ ਲੀਨ ਹੋਇਆ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਭਾਵ ਯੋਗ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲੀਅਤ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ।
ਸ਼ਿਵਸ੍ਵਭਾਵ ਏਵੈਕਸ਼੍ਚਿਂਤ੍ਯਤੇ ਨਿਰੁਪਾਧਿਕਃ ਯਥਾ ਸ਼ੈਵਮਨੋਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਮਹਾਯੋਗ ਇਹੋਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਮੂਲ ਸੁਭਾਵ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਲੱਛਣ ਦੇ, ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਚਲਣ ਸ਼ਿਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਇੱਥੇ ਮਹਾ ਯੋਗ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦृष੍ਟੇ ਤਥਾਨੁਸ਼੍ਰਵਿਕੇ ਵਿਰਕ੍ਤਂ ਵਿषਯੇ ਮਨਃ ਯਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯਾਧਿਕਾਰੋਸ੍ਤਿ ਯੋਗੇ ਨਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦਿੱਖੀ ਤੇ ਸੁਣੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਯੋਗ ਲਈ ਯੋਗਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
ਵਿषਯਦ੍ਵਯਦੋषਾਣਾਂ ਗੁਣਾਨਾਮੀਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦੇਵ ਸਤਤਂ ਵਿਰਕ੍ਤਂ ਜਾਯਤੇ ਮਨਃ
ਜਦੋਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅष੍ਟਾਂਗੋ ਵਾ षਡਂਗੋ ਵਾ ਸਰ੍ਵਯੋਗਃ ਸਮਾਸਤਃ ਯਮਸ਼੍ਚ ਨਿਯਮਸ਼੍ਚੈਵ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਾਦ੍ਯਂ ਤਥਾਸਨਮ੍
ਸਾਰੇ ਯੋਗ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਅੱਠ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਛੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਯਮ, ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸਵਸਤਿਕ ਆਦਿ ਆਸਨ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੋ ਧਾਰਣਾ ਧ੍ਯਾਨਮੇਵ ਚ ਸਮਾਧਿਰਿਤਿ ਯੋਗਾਂਗਾਨ੍ਯष੍ਟਾਵੁਕ੍ਤਾਨਿ ਸੂਰਿਭਿਃ
ਸਾਸ-ਕੰਟਰੋਲ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ, ਧਾਰਨਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ—ਇਹ ਅੱਠ ਯੋਗ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸੇ ਹਨ।
ਆਸਨਂ ਪ੍ਰਾਣਸਂਰੋਧਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੋਥ ਧਾਰਣਾ ਧ੍ਯਾਨਂ ਸਮਾਧਿਰ੍ਯੋਗਸ੍ਯ षਡਂਗਾਨਿ ਸਮਾਸਤਃ
ਆਸਨ, ਸਾਸ-ਰੋਕ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ, ਧਾਰਨਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ—ਇਹ ਛੇ ਯੋਗ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ।
ਪृਥਗ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਮੇਤੇषਾਂ ਸ਼ਿਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਸਮੀਰਿਤਮ੍ ਸ਼ਿਵਾਗਮੇषੁ ਚਾਨ੍ਯੇषੁ ਵਿਸ਼ੇषਾਤ੍ਕਾਮਿਕਾਦਿषੁ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੱਛਣ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਿਵ ਸੰਬੰਧੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਮਿਕ ਆਦਿ ਆਗਮਾਂ ਵਿੱਚ।
ਯੋਗਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇष੍ਵਪਿ ਤਥਾ ਪੁਰਾਣੇष੍ਵਪਿ ਕੇषੁ ਚ ਅਹਿਂਸਾ ਸਤ੍ਯਮਸ੍ਤੇਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਾਪਰਿਗ੍ਰਹਃ ਯਮ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਸਦ੍ਭਿਃ ਪਞ੍ਚਾਵਯਵਯੋਗਤਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੋਗ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਅਹਿੰਸਾ, ਸਚਾਈ, ਚੋਰੀ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਤੇ ਨਾ-ਲੋਭ—ਇਹ ਪੰਜ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਯਮ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ੌਚਂ ਤੁष੍ਟਿਸ੍ਤਪਸ਼੍ਚੈਵ ਜਪਃ ਪ੍ਰਣਿਧਿਰੇਵ ਚ ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਭੇਦਸ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਿਯਮਃ ਸ੍ਵਾਂਸ਼ਭੇਦਤਃ
ਸਫ਼ਾਈ, ਸੰਤੋਖ, ਤਪ, ਜਪ ਤੇ ਭਗਤੀ—ਇਹ ਪੰਜ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਿਯਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਂ ਪਦ੍ਮਮਧ੍ਯੇਂਦੁਂ ਵੀਰਂ ਯੋਗਂ ਪ੍ਰਸਾਧਿਤਮ੍ ਪਰ੍ਯਂਕਂ ਚ ਯਥੇष੍ਟਂ ਚ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਾਸਨਮष੍ਟਧਾ
ਸਵਸਤਿਕ, ਪਦਮ, ਅੱਧ-ਚੰਦ, ਵੀਰ, ਯੋਗ-ਪ੍ਰਸਾਦ, ਪਰਯੰਕ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ—ਇਹ ਅੱਠ ਆਸਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਣਃ ਸ੍ਵਦੇਹਜੋ ਵਾਯੁਸ੍ਤਸ੍ਯਾਯਾਮੋ ਨਿਰੋਧਨਮ੍ ਤਦ੍ਰੋਚਕਂ ਪੂਰਕਂ ਚ ਕੁਂਭਕਂ ਚ ਤ੍ਰਿਧੋਚ੍ਯਤੇ
ਸਾਸ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰੋਕ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਰੋਚਕ, ਪੂਰਕ ਤੇ ਕੁੰਭਕ।
ਨਾਸਿਕਾਪੁਟਮਂਗੁਲ੍ਯਾ ਪੀਡ੍ਯੈਕਮਪਰੇਣ ਤੁ ਔਦਰਂ ਰੇਚਯੇਦ੍ਵਾਯੁਂ ਤਥਾਯਂ ਰੇਚਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਨੱਕ ਦੇ ਇੱਕ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਉਂਗਲੀ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਪੇਟ ਦੀ ਹਵਾ ਬਾਹਰ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਰੇਚਕ (ਸਾਸ-ਬਾਹਰ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਬਾਹ੍ਯੇਨ ਮਰੁਤਾ ਦੇਹਂ ਦृਤਿਵਤ੍ਪਰਿਪੂਰਯੇਤ੍ ਨਾਸਾਪੁਟੇਨਾਪਰੇਣ ਪੂਰਣਾਤ੍ਪੂਰਕਂ ਮਤਮ੍
ਬਾਹਰਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਨੱਕ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਸਨੂੰ ਪੂਰਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਮੁਂਚਤਿ ਨ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਵਾਯੁਮਂਤਰ੍ਬਹਿਃ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ਸਂਪੂਰ੍ਣਂ ਕੁਂਭਵਤ੍ਤਿष੍ਠੇਦਚਲਃ ਸ ਤੁ ਕੁਂਭਕ
ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਹਵਾ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਅੰਦਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਘੜੇ ਵਾਂਗ ਰੁਕ ਕੇ ਬੈਠਣਾ—ਇਸ ਨੂੰ ਕੁੰਭਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਰੇਚਕਾਦ੍ਯਂ ਤ੍ਰਯਮਿਦਂ ਨ ਦ੍ਰੁਤਂ ਨ ਵਿਲਂਬਿਤਮ੍ ਤਦ੍ਯਤਃ ਕ੍ਰਮਯੋਗੇਨ ਤ੍ਵਭ੍ਯਸੇਦ੍ਯੋਗਸਾਧਕਃ
ਸਾਹ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾ ਜਲਦੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਲਾਉਣੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਜੋਗੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਰੇਚਕਾਦਿषੁ ਯੋਭ੍ਯਾਸੋ ਨਾਡੀਸ਼ੋਧਨਪੂਰ੍ਵਕਃ ਸ੍ਵੇਚ੍ਛੋਤ੍ਕ੍ਰਮਣਪਰ੍ਯਂਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਯੋਗਾਨੁਸ਼ਾਸਨੇ
ਸਾਹ ਛੱਡਣ ਆਦਿਕ ਅਭਿਆਸ, ਨਾਡੀਆਂ ਦੀ ਸੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੋਗ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕਨ੍ਯਕਾਦਿਕ੍ਰਮਵਸ਼ਾਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਨਿਰੋਧਨਮ੍ ਤਚ੍ਚਤੁਰ੍ਧੋਪਦਿष੍ਟਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਗੁਣਵਿਭਾਗਤਃ
ਕਨਿਆਕਾ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਹ ਰੋਕਣ ਦੇ ਚਾਰ ਤਰੀਕੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਮਾਪ ਤੇ ਗੁਣ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖਰੇ ਹਨ।
ਕਨ੍ਯਕਸ੍ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸ ਚ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਮਾਤ੍ਰਕਃ ਮਧ੍ਯਮਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਮਾਤ੍ਰਕਃ
ਕਨਿਆਕਾ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਮਾਪਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੱਧਮ ਦੋ ਵਾਰੀ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌਵੀ ਮਾਪਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਉਤ੍ਤਮਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਿਰੁਦ੍ਧਾਤਃ षਡ੍ਵਿਂਸ਼ਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਃ ਪਰਃ ਸ੍ਵੇਦਕਂਪਾਦਿਜਨਕਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ੍ਤਦੁਤ੍ਤਰਃ
ਉੱਤਮ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਛਬੀ ਮਾਪਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਹੈ ਜੋ ਪਸੀਨਾ, ਕੰਬਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਸਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਆਨਂਦੋਦ੍ਭਵਰੋਮਾਂਚਨੇਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰੂਣਾਂ ਵਿਮੋਚਨਮ੍ ਜਲ੍ਪਭ੍ਰਮਣਮੂਰ੍ਛਾਦ੍ਯਂ ਜਾਯਤੇ ਯੋਗਿਨਃ ਪਰਮ੍
ਅਨੰਦ, ਰੋਮਾਂਚ, ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਣ, ਬੋਲਣ, ਚੱਕਰ ਆਉਣ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆਉਣ ਆਦਿ ਹਾਲਤਾਂ ਉੱਚੇ ਜੋਗੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।