ਅਪੀਠੇ ਪੀਠਮਾਵੇਸ਼੍ਯ ਕृਤ੍ਵਾ ਸਂਪ੍ਰੋਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵਿਧਿਮ੍ ਯਜੇਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਿਵਂ ਤੇषਾਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ ਨ ਵਿਧੀਯਤੇ
ਜੇ ਪੀਠ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੀਠ ਰੱਖ ਕੇ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਛਿੜਕਣਾ ਤੇ ਉਥੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ।
ਦਗ੍ਧਂ ਸ਼੍ਲਥਂ ਕ੍ਸ਼ਤਾਂਗਂ ਚ ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਲ੍ਲਿਂਗਂ ਜਲਾਸ਼ਯੇ ਸਂਧਾਨਯੋਗ੍ਯਂ ਸਂਧਾਯ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਵਿਧਿਮਾਚਰੇਤ੍
ਜੋ ਲਿੰਗ ਸੜ ਗਿਆ, ਢੀਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੋੜ ਕੇ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਰਸਮ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਬੇਰਾਦ੍ਵਾ ਵਿਕਲਾਲ੍ਲਿਂਗਾਦ੍ਦੇਵਪੂਜਾਪੁਰਸ੍ਸਰਮ੍ ਉਦ੍ਵਾਸ੍ਯ ਹृਦਿ ਸਂਧਾਨਂ ਤ੍ਯਾਗਂ ਵਾ ਯੁਕ੍ਤਮਾਚਰੇਤ੍
ਜੇ ਮੂਰਤੀ ਜਾਂ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖਾਮੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਹਟਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਲੈਣਾ ਜਾਂ ਛੱਡ ਦੇਣਾ, ਜੋ ਠੀਕ ਲੱਗੇ, ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਏਕਾਹਪੂਜਾਵਿਹਤੌ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵਿਗੁਣਮਰ੍ਚਨਮ੍ ਦ੍ਵਿਰਾਤ੍ਰੇ ਚ ਮਹਾਪੂਜਾਂ ਸਂਪ੍ਰੋਕ੍ਸ਼ਣਮਤਃ ਪਰਮ੍
ਜੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੂਜਾ ਰੁਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦੋਹਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਦੋ ਦਿਨ ਰੁਕਣ ਤੇ ਵੱਡੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਛਿੜਕਣ ਦੀ ਰਸਮ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਮਾਸਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਨੇਕਾਹਂ ਪੂਜਾ ਯਦਿ ਵਿਹਨ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਸਂਪ੍ਰੋਕ੍ਸ਼ਣਕ੍ਰਮਃ
ਜੇ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਈ ਦਿਨ ਪੂਜਾ ਰੁਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਲੋੜ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਛਿੜਕਣ ਦੀ ਰਸਮ ਕਰਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸਂਪ੍ਰੋਕ੍ਸ਼ਣੇ ਤੁ ਲਿਂਗਾਦੇਰ੍ਦੇਵਮੁਦ੍ਵਾਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ਅष੍ਟਪਞ੍ਚਕ੍ਰਮੇਣੈਵ ਸ੍ਨਾਪਯਿਤ੍ਵਾ ਮृਦਂਭਸਾ
ਛਿੜਕਣ ਦੀ ਰਸਮ ਵਿੱਚ, ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹਟਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ-ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਅਠ-ਪੰਜ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਗਵਾਂ ਰਸੈਸ਼੍ਚ ਸਂਸ੍ਨਾਪ੍ਯ ਦਰ੍ਭਤੋਯੈਰ੍ਵਿਸ਼ੋਧ੍ਯ ਚ ਪ੍ਰੋਕ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਸ਼ਣੀਤੋਯੈਰ੍ਮੂਲੇਨਾष੍ਟੋਤ੍ਤਰਂ ਸ਼ਤਮ੍
ਗਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਦਰਭਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਾਫ ਕਰਕੇ, ਛਿੜਕਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕਣਾ ਤੇ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਇੱਕ ਸੌ ਅਠ ਵਾਰੀ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਪੁष੍ਪਂ ਸਕੁਸ਼ਂ ਪਾਣਿਂ ਨ੍ਯਸ੍ਯ ਲਿਂਗਸ੍ਯ ਮਸ੍ਤਕੇ ਪਞ੍ਚਵਾਰਂ ਜਪੇਨ੍ਮੂਲਮष੍ਟੋਤ੍ਤਰਸ਼ਤਂ ਤਤਃ
ਫੁੱਲ ਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਵਾਲਾ ਹੱਥ ਲਿੰਗ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਇੱਕ ਸੌ ਅਠ ਵਾਰੀ, ਪੰਜ ਵਾਰੀ ਲਗਾਤਾਰ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤਤੋ ਮੂਲੇਨ ਮੂਰ੍ਧਾਦਿਪੀਠਾਂਤਂ ਸਂਸ੍ਪृਸ਼ੇਦਪਿ ਪੂਜਾਂ ਚ ਮਹਤੀਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਦੇਵਮਾਵਾਹ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍
ਫਿਰ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੀਠ ਤੱਕ ਛੂਹਣਾ ਤੇ ਵੱਡੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ, ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸੱਦ ਕੇ।
ਅਲਬ੍ਧੇ ਸ੍ਥਾਪਿਤੇ ਲਿਂਗੇ ਸ਼ਿਵਸ੍ਥਾਨੇ ਜਲੇ ऽਥ ਵਾ ਵਹ੍ਨੌ ਰਵੌ ਤਥਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਭਗਵਂਤਂ ਸ਼ਿਵਂ ਯਜੇਤ੍
ਜੇ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਸੂਰਜ ਜਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸਮਝ ਕੇ, ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨੇ ਕ੍ਰਿਯਾਯਾਂ ਚਰ੍ਯਾਯਾਂ ਸਾਰਮੁਦ੍ਧृਤ੍ਯ ਸਂਗ੍ਰਹਾਤ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਭਗਵਤਾ ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਸ਼੍ਰੁਤਿਸਮਂ ਮਯਾ
ਜਾਣ, ਕਰਮ ਤੇ ਚਲਣ ਵਿਚੋਂ ਸਾਰ ਲੈ ਕੇ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ ਤੇ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਇਦਾਨੀਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਯੋਗਂ ਪਰਮਦੁਰ੍ਲਭਮ੍ ਸਾਧਿਕਾਰਂ ਚ ਸਾਂਗਂ ਚ ਸਵਿਧਿਂ ਸਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਯੋਗ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਲੋੜੀਂਦੇ, ਅੰਗ, ਵਿਧੀਆਂ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਸਮੇਤ।
ਯਦ੍ਯਸ੍ਤਿ ਮਰਣਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਯੋਗਾਦ੍ਯਨੁਪਮਰ੍ਦਤਃ ਸਦ੍ਯਃ ਸਾਧਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਯੇਨ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਾਤ੍ਮਹਾ ਨਰਃ
ਜੇ ਮੌਤ ਯੋਗ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਕੋਈ ਢੰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਤੁਰੰਤ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ, ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੇ?
ਤਚ੍ਚ ਤਤ੍ਕਾਰਣਂ ਚੈਵ ਤਤ੍ਕਾਲਕਰਣਾਨਿ ਚ ਤਦ੍ਭੇਦਤਾਰਤਮ੍ਯਂ ਚ ਵਕ੍ਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ
ਤੁਸੀਂ ਇਹ, ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਿੰਨਤਾ ਤੇ ਪੱਧਰ, ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉ।
ਸ੍ਥਾਨੇ ਪृष੍ਟਂ ਤ੍ਵਯਾ ਕृष੍ਣ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਰ੍ਥਵੇਦਿਨਾ ਤਤਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸ਼ृਣੁ ਸਮਾਹਿਤਃ
ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਸਮਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਤੂੰ ਠੀਕ ਪੁੱਛਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਾ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
ਨਿਰੁਦ੍ਧਵृਤ੍ਤ੍ਯਂਤਰਸ੍ਯਂ ਸ਼ਿਵੇ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚਲਾ ਯਾ ਵृਤ੍ਤਿਃ ਸ ਸਮਾਸੇਨ ਯੋਗਃ ਸ ਖਲੁ ਪਞ੍ਚਧਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਚਲਣ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਨ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਾਲਤ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਮਂਤ੍ਰਯੋਗਃਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਯੋਗੋ ਭਾਵਯੋਗਸ੍ਤਥਾਪਰਃ ਅਭਾਵਯੋਗਸ੍ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਮਹਾਯੋਗਃ ਪਰੋ ਮਤਃ
ਮੰਤਰ ਯੋਗ, ਸਪਰਸ਼ ਯੋਗ, ਭਾਵ ਯੋਗ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਭਾਵ ਯੋਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮਹਾ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਂਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਸਵਸ਼ੇਨੈਵ ਮਂਤ੍ਰਵਾਚ੍ਯਾਰ੍ਥਗੋਚਰਃ ਅਵ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ੇਪਾ ਮਨੋਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਮਂਤ੍ਰਯੋਗ ਉਦਾਹृਤਃ
ਮੰਤਰ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਚਲਣ ਮੰਤਰ ਦੇ ਅਰਥ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਤੇ ਬਿਨਾ ਭਟਕਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਤਰ ਯੋਗ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਮੁਖਾ ਸੈਵ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇ ਯੋਗੋਭਿਧੀਯਤੇ ਸ ਮਂਤ੍ਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ਭਾਵਯੋਗਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਜੋ ਯੋਗ ਸਾਸ-ਕੰਟਰੋਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਪਰਸ਼ ਯੋਗ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮੰਤਰ ਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਭਾਵ ਯੋਗ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਲੀਨਾਵਯਵਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਰੂਪਂ ਸਂਭਾਵ੍ਯਤੇ ਯਤਃ ਅਭਾਵਯੋਗਃ ਸਂਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ऽਨਾਭਾਸਾਦ੍ਵਸ੍ਤੁਨਃ ਸਤਃ
ਜਦੋਂ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਆਪਣੇ ਹਰੇਕ ਹਿੱਸੇ ਸਮੇਤ ਲੀਨ ਹੋਇਆ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਭਾਵ ਯੋਗ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲੀਅਤ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ।
ਸ਼ਿਵਸ੍ਵਭਾਵ ਏਵੈਕਸ਼੍ਚਿਂਤ੍ਯਤੇ ਨਿਰੁਪਾਧਿਕਃ ਯਥਾ ਸ਼ੈਵਮਨੋਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਮਹਾਯੋਗ ਇਹੋਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਮੂਲ ਸੁਭਾਵ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਲੱਛਣ ਦੇ, ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਚਲਣ ਸ਼ਿਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਇੱਥੇ ਮਹਾ ਯੋਗ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦृष੍ਟੇ ਤਥਾਨੁਸ਼੍ਰਵਿਕੇ ਵਿਰਕ੍ਤਂ ਵਿषਯੇ ਮਨਃ ਯਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯਾਧਿਕਾਰੋਸ੍ਤਿ ਯੋਗੇ ਨਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦਿੱਖੀ ਤੇ ਸੁਣੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਯੋਗ ਲਈ ਯੋਗਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
ਵਿषਯਦ੍ਵਯਦੋषਾਣਾਂ ਗੁਣਾਨਾਮੀਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦੇਵ ਸਤਤਂ ਵਿਰਕ੍ਤਂ ਜਾਯਤੇ ਮਨਃ
ਜਦੋਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅष੍ਟਾਂਗੋ ਵਾ षਡਂਗੋ ਵਾ ਸਰ੍ਵਯੋਗਃ ਸਮਾਸਤਃ ਯਮਸ਼੍ਚ ਨਿਯਮਸ਼੍ਚੈਵ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਾਦ੍ਯਂ ਤਥਾਸਨਮ੍
ਸਾਰੇ ਯੋਗ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਅੱਠ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਛੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਯਮ, ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸਵਸਤਿਕ ਆਦਿ ਆਸਨ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੋ ਧਾਰਣਾ ਧ੍ਯਾਨਮੇਵ ਚ ਸਮਾਧਿਰਿਤਿ ਯੋਗਾਂਗਾਨ੍ਯष੍ਟਾਵੁਕ੍ਤਾਨਿ ਸੂਰਿਭਿਃ
ਸਾਸ-ਕੰਟਰੋਲ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ, ਧਾਰਨਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ—ਇਹ ਅੱਠ ਯੋਗ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸੇ ਹਨ।
ਆਸਨਂ ਪ੍ਰਾਣਸਂਰੋਧਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੋਥ ਧਾਰਣਾ ਧ੍ਯਾਨਂ ਸਮਾਧਿਰ੍ਯੋਗਸ੍ਯ षਡਂਗਾਨਿ ਸਮਾਸਤਃ
ਆਸਨ, ਸਾਸ-ਰੋਕ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ, ਧਾਰਨਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ—ਇਹ ਛੇ ਯੋਗ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ।
ਪृਥਗ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਮੇਤੇषਾਂ ਸ਼ਿਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਸਮੀਰਿਤਮ੍ ਸ਼ਿਵਾਗਮੇषੁ ਚਾਨ੍ਯੇषੁ ਵਿਸ਼ੇषਾਤ੍ਕਾਮਿਕਾਦਿषੁ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੱਛਣ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਿਵ ਸੰਬੰਧੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਮਿਕ ਆਦਿ ਆਗਮਾਂ ਵਿੱਚ।
ਯੋਗਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇष੍ਵਪਿ ਤਥਾ ਪੁਰਾਣੇष੍ਵਪਿ ਕੇषੁ ਚ ਅਹਿਂਸਾ ਸਤ੍ਯਮਸ੍ਤੇਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਾਪਰਿਗ੍ਰਹਃ ਯਮ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਸਦ੍ਭਿਃ ਪਞ੍ਚਾਵਯਵਯੋਗਤਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੋਗ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਅਹਿੰਸਾ, ਸਚਾਈ, ਚੋਰੀ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਤੇ ਨਾ-ਲੋਭ—ਇਹ ਪੰਜ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਯਮ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ੌਚਂ ਤੁष੍ਟਿਸ੍ਤਪਸ਼੍ਚੈਵ ਜਪਃ ਪ੍ਰਣਿਧਿਰੇਵ ਚ ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਭੇਦਸ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਿਯਮਃ ਸ੍ਵਾਂਸ਼ਭੇਦਤਃ
ਸਫ਼ਾਈ, ਸੰਤੋਖ, ਤਪ, ਜਪ ਤੇ ਭਗਤੀ—ਇਹ ਪੰਜ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਿਯਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਂ ਪਦ੍ਮਮਧ੍ਯੇਂਦੁਂ ਵੀਰਂ ਯੋਗਂ ਪ੍ਰਸਾਧਿਤਮ੍ ਪਰ੍ਯਂਕਂ ਚ ਯਥੇष੍ਟਂ ਚ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਾਸਨਮष੍ਟਧਾ
ਸਵਸਤਿਕ, ਪਦਮ, ਅੱਧ-ਚੰਦ, ਵੀਰ, ਯੋਗ-ਪ੍ਰਸਾਦ, ਪਰਯੰਕ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ—ਇਹ ਅੱਠ ਆਸਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।