ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿष੍ਣੁਸੁਰੇਸ਼ਾਨਾਮਪਿ ਤੂਲਾਯਤੇ ਪਦਮ੍ ਮਤ੍ਤੋਨ੍ਯਦਨਪੇਕ੍ਸ਼ਾਣਾਮੁਦ੍ਧृਤਾਨਾਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾਮ੍
ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵੀ ਘਾਸ ਦੇ ਟੰਡੀ ਵਰਗੇ ਹਨ।
ਅਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਬੌਦ੍ਧਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਕृਤਂ ਪੌਰੁषਂ ਤਥਾ ਗੁਣੇਸ਼ਾਨਾਮਤਸ੍ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਂ ਗੁਣਾਤੀਤਪਦੈषਿਣਾਮ੍
ਅਸ਼ੁੱਧ, ਬੁਧੀ ਵਾਲਾ ਰਾਜ, ਦੁਨੀਆਵੀ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਰਾਜ — ਇਹ ਸਭ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਹਾਲਤ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅਥ ਕਿਂ ਬਹੁਨੋਕ੍ਤੇਨ ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯੈਕਸਾਧਨਮ੍ ਮਯਿ ਚਿਤ੍ਤਸਮਾਸਂਗੋ ਯੇਨ ਕੇਨਾਪਿ ਹੇਤੁਨਾ
ਹੁਣ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾ ਪਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਰਸਤਾ ਹੈ — ਮਨ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਲੈਣਾ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ।
ਇਤ੍ਥਂ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਨਾਥੇਨ ਸ਼ਿਵੇਨ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਾ ਹਿਤਾਯ ਜਗਤਾਮੁਕ੍ਤੋ ਜ੍ਞਾਨਸਾਰਾਰ੍ਥਸਂਗ੍ਰਹਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰੀਕੰਠ ਨਾਥ ਸ਼ਿਵ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਜਗਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਰ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਵਿਜ੍ਞਾਨਸਂਗ੍ਰਹਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ ਸੇਤਿਹਾਸਪੁਰਾਣਾਨਿ ਵਿਦ੍ਯਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਵਿਸ੍ਤਰਃ
ਇਸ ਗਿਆਨ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਦ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣ, ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਵਿਅਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞੇਯਮਨੁष੍ਠੇਯਮਧਿਕਾਰੋ ऽਥ ਸਾਧਨਮ੍ ਸਾਧ੍ਯਂ ਚੇਤਿ षਡਰ੍ਥਾਨਾਂ ਸਂਗ੍ਰਹਤ੍ਵੇष ਸਂਗ੍ਰਹਃ
ਗਿਆਨ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ, ਕਰਨਾ ਵਾਲਾ ਕੰਮ, ਯੋਗਤਾ, ਸਾਧਨ ਤੇ ਮਕਸਦ — ਇਹ ਛੇ ਵਿਸ਼ੇ ਇਸ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਗੁਰੋਰਧਿਕृਤਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਪਾਸ਼ਃ ਪਸ਼ੁਃ ਪਤਿਃ ਲਿਂਗਾਰ੍ਚਨਾਦ੍ਯਨੁष੍ਠੇਯਂ ਭਕ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਧਿਕृਤੋ ऽਪਿ ਯਃ
ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਗਿਆਨ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਬੰਧਨ, ਜੀਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਹੋਰ ਰੀਤਾਂ ਹਰ ਭਗਤ, ਜੋ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਵੱਲੋਂ ਕਰਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਾਧਨਂ ਸ਼ਿਵਮਂਤ੍ਰਾਦ੍ਯਂ ਸਾਧ੍ਯਂ ਸ਼ਿਵਸਮਾਨਤਾ षਡਰ੍ਥਸਂਗ੍ਰਹਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਤੋਚ੍ਯਤੇ
ਸਾਧਨ ਸ਼ਿਵ ਮੰਤਰ ਤੇ ਹੋਰ ਉਪਾਅ ਹਨ; ਲਕੜੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਛੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਥਮਂ ਕਰ੍ਮ ਯਜ੍ਞਾਦੇਰ੍ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਿਤ੍ਤਾਨੁਸਾਰਤਃ ਬਾਹ੍ਯੇਭ੍ਯਰ੍ਚ੍ਯ ਸ਼ਿਵਂ ਪਸ਼੍ਚਾਦਂਤਰ੍ਯਾਗਰਤੋ ਭਵੇਤ੍
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਯਜਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਹਰੋਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੰਦਰੋਂ ਮਨ ਦੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਰਤਿਰਭ੍ਯਂਤਰੇ ਯਸ੍ਯ ਨ ਬਾਹ੍ਯੇ ਪੁਣ੍ਯਗੌਰਵਾਤ੍ ਨ ਕਰ੍ਮ ਕਰਣੀਯਂ ਹਿ ਬਹਿਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾਃ
ਜਿਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਉੱਚੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
ਜ੍ਞਾਨਾਮृਤੇਨ ਤृਪ੍ਤਸ੍ਯ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼ੈਵਸ਼ਿਵਾਤ੍ਮਨਃ ਨਾਂਤਰ੍ਨ ਚ ਬਹਿਃ ਕृष੍ਣ ਕृਤ੍ਯਮਸ੍ਤਿ ਕਦਾਚਨ
ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਉਸ ਲਈ ਕਦੇ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਜਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਕੋਈ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕ੍ਰਮੇਣ ਸਂਤ੍ਯਜ੍ਯ ਬਾਹ੍ਯਮਾਭ੍ਯਂਤਰਂ ਤਥਾ ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਜ੍ਞੇਯਮਾਲੋਕ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਂ ਚਾਪਿ ਪਰਿਤ੍ਯਜੇਤ੍
ਇਸ ਲਈ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੋ ਜਾਣਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਖੋ, ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵੀ ਤਿਆਗੋ।
ਨੈਕਾਗ੍ਰਂ ਚੇਚ੍ਛਿਵੇ ਚਿਤ੍ਤਂ ਕਿਂ ਕृਤੇਨਾਪਿ ਕਰ੍ਮਣਾ ਏਕਾਗ੍ਰਮੇਵ ਚੇਚ੍ਚਿਤ੍ਤਂ ਕਿਂ ਕृਤੇਨਾਪਿ ਕਰ੍ਮਣਾ
ਜੇ ਮਨ ਸ਼ਿਵ ਉੱਤੇ ਇਕਾਗਰ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ? ਜੇ ਮਨ ਇਕਾਗਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਕृਤ੍ਵਾ ਵਾ ਕृਤ੍ਵਾ ਵਾਂਤਰ੍ਬਹਿਃਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਯੇਨ ਕੇਨਾਪ੍ਯੁਪਾਯੇਨ ਸ਼ਿਵੇ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨਿਵੇਸ਼ਯੇਤ੍
ਇਸ ਲਈ, ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਿਵੇ ਨਿਵਿष੍ਟਚਿਤ੍ਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਧਿਯਾਂ ਸਤਾਮ੍ ਪਰਤ੍ਰੇਹ ਚ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਨਿਰ੍ਵृਤਿਃ ਪਰਮਾ ਭਵੇਤ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਥਾਂ ਉੱਚੀ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਇਹੋਨ੍ਨਮਃ ਸ਼ਿਵਾਯੇਤਿ ਮਂਤ੍ਰੇਣਾਨੇਨ ਸਿਦ੍ਧਯਃ ਸ ਤਸ੍ਮਾਦਧਿਗਂਤਵ੍ਯਃ ਪਰਾਵਰਵਿਭੂਤਯੇ
ਇੱਥੇ 'ਓਮ ਨਮਹ ਸ਼ਿਵਾਯ' ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸਿਧੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਉੱਚੇ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉ।
ਮਹਰ੍षਿਵਰ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਾਨਮਹੋਦਧੇ ਪਞ੍ਚਾਕ੍ਸ਼ਰਸ੍ਯ ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਮੈਂ ਪੰਜ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
ਪਞ੍ਚਾਕ੍ਸ਼ਰਸ੍ਯ ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਵਰ੍षਕੋਟਿਸ਼ਤੈਰਪਿ ਅਸ਼ਕ੍ਯਂ ਵਿਸ੍ਤਰਾਦ੍ਵਕ੍ਤੁਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਤਃ ਸ਼ृਣੁ
ਪੰਜ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੇ; ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣ।
ਵੇਦੇ ਸ਼ਿਵਾਗਮੇ ਚਾਯਮੁਭਯਤ੍ਰ षਡਕ੍ਸ਼ਰੇਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਸ਼ਿਵਭਕ੍ਤਾਨਾਮਸ਼ੇषਾਰ੍ਥਸਾਧਕਃ
ਵੇਦ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਛੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤਰ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤਦਲ੍ਪਾਕ੍ਸ਼ਰਮਰ੍ਥਾਢ੍ਯਂ ਵੇਦਸਾਰਂ ਵਿਮੁਕ੍ਤਿਦਮ੍ ਆਜ੍ਞਾਸਿਦ੍ਧਮਸਂਦਿਗ੍ਧਂ ਵਾਕ੍ਯਮੇਤਚ੍ਛਿਵਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਇਹ ਮੰਤਰ ਛੋਟਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਵੇਦ ਦਾ ਸਰ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਨਾਨਾਸਿਦ੍ਧਿਯੁਤਂ ਦਿਵ੍ਯਂ ਲੋਕਚਿਤ੍ਤਾਨੁਰਂਜਕਮ੍ ਸੁਨਿਸ਼੍ਚਿਤਾਰ੍ਥਂ ਗਂਭੀਰਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਤਤ੍ਪਾਰਮੇਸ਼੍ਵਰਮ੍
ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਦਿਵਿਆ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪੱਕਾ ਤੇ ਗਹਿਰਾ ਅਰਥ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਇਹ ਵਾਕ ਉੱਚਾ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਹੈ।
ਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਸੁਖਮੁਕੋਚ੍ਚਾਰ੍ਯਮਸ਼ੇषਾਰ੍ਥਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਯੇ ਪ੍ਰਾਹੋਨ੍ਨਮਃ ਸ਼ਿਵਾਯੇਤਿ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਸ੍ਸਰ੍ਵਦੇਹਿਨਾਮ੍
ਇਹ ਮੰਤਰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਲਈ; ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ 'ਓਮ ਨਮਹ ਸ਼ਿਵਾਯ' ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ਬੀਜਂ ਸਰ੍ਵਵਿਦ੍ਯਾਨਾਂ ਮਂਤ੍ਰਮਾਦ੍ਯਂ षਡਕ੍ਸ਼ਰਮ੍ ਅਤਿਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਮਹਾਰ੍ਥਂ ਚ ਜ੍ਞੇਯਂ ਤਦ੍ਵਟਬੀਜਵਤ੍
ਇਸ ਦਾ ਬੀਜ ਸਾਰੀ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰ, ਛੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਤੇ ਵੱਡਾ ਅਰਥ ਵਾਲਾ; ਇਹ ਨੂੰ ਵਟ ਦੇ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਦੇਵੋ ਗੁਣਤ੍ਰਯਾਤੀਤਃ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਃ ਸਰ੍ਵਕृਤ੍ਪ੍ਰਭੁਃ ਓਮਿਤ੍ਯੇਕਾਕ੍ਸ਼ਰੇ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸਰ੍ਵਗਤਃ ਸ਼ਿਵਃ
ਦੇਵਤਾ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ 'ਓਮ' ਇਕ ਅੱਖਰ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਇਸ਼ਾਨਾਦ੍ਯਾਨਿ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਣਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਯੇਕਾਕ੍ਸ਼ਰਾਣਿ ਤੁ ਮਂਤ੍ਰੇ ਨਮਸ਼੍ਸ਼ਿਵਾਯੇਤਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਨਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ਮਂਤ੍ਰੇ षਡਕ੍ਸ਼ਰੇ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੇ ਪਞ੍ਚਬ੍ਰਹ੍ਮਤਨੁਃ ਸ਼ਿਵਃ
ਇਸ਼ਾਨ ਆਦਿ ਨੂ ਸੁਖਮ ਅੱਖਰ, ਜੋ ਇਕ-ਅੱਖਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹਨ, 'ਨਮ: ਸ਼ਿਵਾਯ' ਮੰਤਰ ਵਿਚ ਠੀਕ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਛੇ-ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸੁਖਮ ਮੰਤਰ ਵਿਚ, ਸ਼ਿਵ ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਵਾਚ੍ਯਵਾਚਕਭਾਵੇਨ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ ਵਾਚ੍ਯਸ਼੍ਸ਼ਿਵੋਪ੍ਰਮੇਯਤ੍ਵਾਨ੍ਮਂਤ੍ਰਸ੍ਤਦ੍ਵਾਚਕਸ੍ਸ੍ਮृਤਃ
ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਵਾਚਕ ਤੇ ਵਾਚਿਆ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਸਿੱਧਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਵਭਾਵ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵਾਚਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਦੁੱਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੰਤਰ ਉਸ ਦਾ ਵਾਚਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਚ੍ਯਵਾਚਕਭਾਵੋ ऽਯਮਨਾਦਿਸਂਸ੍ਥਿਤਸ੍ਤਯੋਃ ਯਥਾ ऽਨਾਦਿਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੋਯਂ ਘੋਰਸਂਸਾਰਸਾਗਰਃ
ਇਹ ਵਾਚਕ-ਵਾਚਿਆ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਸੰਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸ਼ਿਵੋ ऽਪਿ ਹਿ ਤਥਾਨਾਦਿਸਂਸਾਰਾਨ੍ਮੋਚਕਃ ਸ੍ਥਿਤਃ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਭੇषਜਂ ਯਦ੍ਵਤ੍ਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸ਼ਃ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਵਾਈ ਆਪਣੀ ਸਵਭਾਵ ਨਾਲ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਉਲਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤਦ੍ਵਤ੍ਸਂਸਾਰਦੋषਾਣਾਂ ਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸ਼ਃ ਸ਼ਿਵਸ੍ਸ੍ਮृਤਃ ਅਸਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਜਗਨ੍ਨਾਥੇ ਤਮੋਭੂਤਮਿਦਂ ਭਵੇਤ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਉਲਟ ਸ਼ਿਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਜਗਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ।
ਅਚੇਤਨਤ੍ਵਾਤ੍ਪ੍ਰਕृਤੇਰਜ੍ਞਤ੍ਵਾਤ੍ਪੁਰषਸ੍ਯ ਚ ਪ੍ਰਧਾਨਪਰਮਾਣ੍ਵਾਦਿ ਯਾਵਤ੍ਕਿਂਚਿਦਚੇਤਨਮ੍
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚੇਤਤਾ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਖਰੀ ਪਰਮਾਣੂ ਤੱਕ, ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇਤ ਹੀ ਹੈ।