ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਵਿਗ੍ਰਹਂ ਦੇਵਦੇਵਸ੍ਯ ਵਿਸ਼੍ਵਮੇਤਚ੍ਚਰਾਚਰਮ੍ ਤਦੇਵਂ ਨ ਵਿਜਾਨਂਤਿ ਪਸ਼ਵਃ ਪਾਸ਼ਗੌਰਵਾਤ੍

ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਚਲਦਾ ਤੇ ਨਾ ਚਲਦਾ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਬੰਧਨਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ।

ਤਮੇਕਮੇਵ ਬਹੁਧਾ ਵਦਂਤਿ ਯਦੁਨਂਦਨ ਅਜਾਨਨ੍ਤਃ ਪਰਂ ਭਾਵਮਵਿਕਲ੍ਪਂ ਮਹਰ੍षਯਃ

ਯਦੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਮ, ਅਟੱਲ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਇਕ ਨੂੰ ਹੀ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਅਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਂ ਚ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਕਂ ਤਥਾ ਕੇਚਿਦਾਹੁਰ੍ਮਹਾਦੇਵਮਨਾਦਿਨਿਧਨਂ ਪਰਮ੍

ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਂਦੇਵ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਤੇ ਉੱਚਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।

ਭੂਤੇਂਦ੍ਰਿਯਾਂਤਃਕਰਣਪ੍ਰਧਾਨਵਿषਯਾਤ੍ਮਕਮ੍ ਅਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਂ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚਿਦਾਤ੍ਮਕਮ੍

ਹੇਠਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਤੱਤਾਂ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ, ਮਨ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।

ਬृਹਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਬृਹਣਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚੇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ਉਭੇ ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਰੂਪੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ऽਧਿਪਤੇਃ ਪ੍ਰਭੋਃ ਵਿਦ੍ਯਾ ऽਵਿਦ੍ਯਾਸ੍ਵਰੂਪੀਤਿ ਕੈਸ਼੍ਚਿਦੀਸ਼ੋ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ

ਵੱਡਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਵਧਾਉਣ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਪ੍ਰਭੂ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਦ੍ਯਾਂ ਤੁ ਚੇਤਨਾਂ ਪ੍ਰਾਹੁਸ੍ਤਥਾਵਿਦ੍ਯਾਮਚੇਤਨਾਮ੍ ਵਿਦ੍ਯਾ ऽਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਮਕਂ ਚੈਵ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਵਿਸ਼੍ਵਗੁਰੋਰ੍ਵਿਭੋਃ

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਿਆਨ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਅਚੇਤਨ ਹੈ; ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।

ਰੂਪਮੇਵ ਨ ਸਂਦੇਹੋ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਤਸ੍ਯ ਵਸ਼ੇ ਯਤਃ ਭ੍ਰਾਂਤਿਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾ ਪਰਾ ਚੇਤਿ ਸ਼ਾਰ੍ਵਂ ਰੂਪਂ ਪਰਂ ਵਿਦੁਃ

ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜਗਤ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਭ੍ਰਮ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਉੱਚਾ ਰੂਪ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਯਥਾਬੁਦ੍ਧਿਰਰ੍ਥੇषੁ ਬਹੁਧਾ ਭ੍ਰਾਂਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ਯਥਾਰ੍ਥਾਕਾਰਸਂਵਿਤ੍ਤਿਰ੍ਵਿਦ੍ਯੇਤਿ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ

ਵਸਤੂਆਂ ਬਾਰੇ ਗਲਤ ਸਮਝ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਮ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਵਸਤੂ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਕਲ੍ਪਰਹਿਤਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪਰਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ਵੈਪਰੀਤ੍ਯਾਦਸਚ੍ਛਬ੍ਦਃ ਕਥ੍ਯਤੇ ਵੇਦਵਾਦਿਭਿਃ

ਜੋ ਤੱਤ ਵੱਖਰੇਪਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਅਸਤ' ਸ਼ਬਦ ਵੈਦਕ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤਯੋਃ ਪਤਿਤ੍ਵਾਤ੍ਤੁ ਸ਼ਿਵਃ ਸਦਸਤ੍ਪਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਰਾਤ੍ਮਕਂ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਰਪਰਂ ਪਰੇ

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਅਨਾਸਵੰਤ ਦੋਹਾਂ ਹੈ, ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਵੀ।

ਕ੍ਸ਼ਰਸ੍ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਕੂਟਸ੍ਥੋ ऽਕ੍ਸ਼ਰ ਉਚ੍ਯਤੇ ਉਭੇ ਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਸ੍ਯ ਰੂਪੇ ਤਸ੍ਯ ਵਸ਼ੇ ਯਤਃ

ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਨਾਸਵੰਤ ਹਨ; ਜੋ ਅਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ।

ਤਯੋਃ ਪਰਃ ਸ਼ਿਵਃ ਸ਼ਾਂਤਃ ਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਰਾਪਰਸ੍ਸ੍ਮृਤਃ ਸਮष੍ਟਿਵ੍ਯष੍ਠਿਰੂਪਂ ਚ ਸਮष੍ਟਿਵ੍ਯष੍ਟਿਕਾਰਣਮ੍

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਮੂਹਕ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਕ ਰੂਪ ਹਨ, ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ।

ਵਦਂਤਿ ਮੁਨਯਃ ਕੇਚਿਚ੍ਛਿਵਂ ਪਰਮਕਾਰਣਮ੍ ਸਮष੍ਟਿਮਾਹੁਰਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਵ੍ਯष੍ਟਿਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਤਥੈਵ ਚ

ਕੁਝ ਰਿਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਉਹ ਸਮੂਹਕ ਨੂੰ ਅਵਿਕਤ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਕ ਨੂੰ ਵਿਕਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤੇ ਰੂਪੇ ਪਰਮੇਸ਼ਸ੍ਯ ਤਦਿਚ੍ਛਾਯਾਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਾਤ੍ ਤਯੋਃ ਕਾਰਣਭਾਵੇਨ ਸ਼ਿਵਂ ਪਰਮਕਾਰਣਮ੍

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਇਹ ਦੋ ਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹਨ।

ਕਾਰਣਾਰ੍ਥਵਿਦਃ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਸਮष੍ਟਿਵ੍ਯष੍ਟਿਕਾਰਣਮ੍ ਜਾਤਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਸ੍ਵਰੂਪੀਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ ਕੈਸ਼੍ਚਿਦੀਸ਼੍ਵਰਃ

ਜੋ ਕਾਰਨ ਦੀ ਮਤਲਬ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸਮੂਹਕ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਕ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਾਤੀ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸੁਰਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਯਾ ਪਿਂਡੇਪ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤੇਤ ਸਾ ਜਾਤਿਰਿਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਰ੍ਵ੍ਯਾਵृਤ੍ਤਿਰੂਪਂ ਤਂ ਪਿਣ੍ਡਜਾਤੇਃ ਸਮਾਸ਼੍ਰਯਮ੍

ਜੋ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਖਰੀ ਸੁਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਪਿੰਡ ਤੇ ਜਾਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ।

ਜਾਤਯੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤਯਸ਼੍ਚੈਵ ਤਦਾਜ੍ਞਾਪਰਿਪਾਲਿਤਾਃ ਯਤਸ੍ਤਤੋ ਮਹਾਦੇਵੋ ਜਾਤਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਵਪੁਃ ਸ੍ਮृਤਃ

ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਹਾਂਦੇਵ ਨੂੰ ਜਾਤੀ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਧਾਨਪੁਰੁषਵ੍ਯਕ੍ਤਕਾਲਾਤ੍ਮਾ ਕਥ੍ਯਤੇ ਸ਼ਿਵਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਪ੍ਰਾਹੁਃਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਂ ਪੁਰੁषਂ ਤਥਾ

ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਆਦਿ ਪਦਾਰਥ, ਜੀਵ, ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਦਿ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਖੇਤ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਯੋਵਿਂਸ਼ਤਿਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਿ ਵ੍ਯਕ੍ਤਮਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ ਕਾਲਃ ਕਾਰ੍ਯਪ੍ਰਪਞ੍ਚਸ੍ਯ ਪਰਿਣਾਮੈਕਕਾਰਣਮ੍

ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਤੇਈ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।

ਏषਾਮੀਸ਼ੋ ऽਧਿਪੋ ਧਾਤਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਨਿਵਰ੍ਤਕਃ ਆਵਿਰ੍ਭਾਵਤਿਰੋਭਾਵਹੇਤੁਰੇਕਃ ਸ੍ਵਰਾਡਜਃ

ਉਹੀ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਰਾਜਾ, ਰਚਨਹਾਰ, ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਦਾ ਇਕੋ ਕਾਰਨ, ਆਪ ਹੀ ਸਰਤੰਤਰ ਤੇ ਅਜਨਮਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਧਾਨਪੁਰੁषਵ੍ਯਕ੍ਤਕਾਲਸ੍ਵਰੂਪਵਾਨ੍ ਹੇਤੁਰ੍ਨੇਤਾਧਿਪਸ੍ਤੇषਾਂ ਧਾਤਾ ਚੋਕ੍ਤਾ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ

ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਆਦਿ ਪਦਾਰਥ, ਜੀਵ, ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਮਾਲਕ ਤੇ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ—ਮਹੇਸ਼ਵਰ।

ਵਿਰਾਡ੍ਢਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਾਤ੍ਮਾ ਕੈਸ਼੍ਚਿਦੀਸ਼ੋ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭੋ ਲੋਕਾਨਾਂ ਹੇਤੁਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮਕੋ ਵਿਰਾਟ੍

ਕੁਝ ਲੋਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਦੀ ਆਤਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਰਾਟ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ।

ਅਂਤਰ੍ਯਾਮੀ ਪਰਸ਼੍ਚੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ ਕਵਿਭਿਸ਼੍ਸ਼ਿਵਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਸ੍ਤੈਜਸਵਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮੇਤ੍ਯਪਰੇ ਸਂਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ

ਕਵੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਿਯੰਤਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਧੀ, ਚਾਨਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਆਤਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤੁਰੀਯਮਪਰੇ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਸੌਮ੍ਯਮੇਵ ਪਰੇ ਵਿਦੁਃ ਮਾਤਾ ਮਾਨਂ ਚ ਮੇਯਂ ਚ ਮਤਿਂ ਚਾਹੁਰਥਾਪਰੇ

ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਥਾ ਅਵਸਥਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਉਸ ਨੂੰ ਨਰਮ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਂ, ਮਾਪ, ਮਾਪਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬੁਧੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਕਰ੍ਤਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਚ ਕਾਰ੍ਯਂ ਚ ਕਰਣਂ ਕਾਰਣਂ ਪਰੇ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮੇਤ੍ਯਪਰੇ ਸਂਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ

ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕਰਣ ਵਾਲਾ, ਕਰਮ, ਵਸਤੂ, ਸਾਧਨ ਤੇ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ।

ਤੁਰੀਯਮਪਰੇ ਪ੍ਰਾਹੁਸ੍ਤੁਰ੍ਯਾਤੀਤਮਿਤੀਤਰੇ ਤਮਾਹੁਰ੍ਵਿਗੁਣਂ ਕੇਚਿਦ੍ਗੁਣਵਨ੍ਤਂ ਪਰੇ ਵਿਦੁਃ

ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਥਾ ਅਵਸਥਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਚੌਥੇ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ। ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

ਕੇਚਿਤ੍ਸਂਸਾਰਿਣਂ ਪ੍ਰਾਹੁਸ੍ਤਮਸਂਸਾਰਿਣਂ ਪਰੇ ਸ੍ਵਤਂਤ੍ਰਮਪਰੇ ਪ੍ਰਾਹੁਰਸ੍ਵਤਂਤ੍ਰਂ ਪਰੇ ਵਿਦੁਃ

ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਤੰਤਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਅਸਰਤੰਤਰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

ਘੋਰਮਿਤ੍ਯਪਰੇ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਸੌਮ੍ਯਮੇਵ ਪਰੇ ਵਿਦੁਃ ਰਾਗਵਂਤਂ ਪਰੇ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਵੀਤਰਾਗਂ ਤਥਾ ਪਰੇ

ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਨਰਮ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਲਗਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।

ਨਿष੍ਕ੍ਰਿਯਂ ਚ ਪਰੇ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਸਕ੍ਰਿਯਂ ਚੇਤਰੇ ਜਨਾਃ ਨਿਰਿਂਦ੍ਰਿਯਂ ਪਰੇ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਸੇਂਦ੍ਰਿਯਂ ਚ ਤਥਾਪਰੇ

ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਨਿਸ਼ਕਰਮ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕਰਮ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।