ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੁਂ ਪ੍ਰਯਤਂਤੇ ऽਤ੍ਰ ਜਿਤਸ਼੍ਵਾਸਾ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰਿਯਾਃ ਗਰ੍ਭਕਾਰਾ ਗृਹਦ੍ਵਾਰਂ ਨਿਸ਼੍ਛਿਦ੍ਰਂ ਘਟਿਤੁਂ ਯਥਾ
ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਲਈ, ਇੱਥੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਹ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਘੜੀਏ ਘੜਾ ਬਣਾਉਣ ਸਮੇਂ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਖਾਮੀ ਦੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਸਂਸਾਰਾਸ਼ੀਵਿषਾਲੀਢਮृਤਸਂਜੀਵਨੌषਧਮ੍ ਵਿਭੂਤਿਂ ਸ਼ਿਵਯੋਰ੍ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ਨ ਬਿਭੇਤਿ ਕੁਤਸ਼੍ਚਨ
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੱਪ ਦੀ ਡਸਣ ਤੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਦਵਾਈ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ।
ਯਃ ਪਰਾਮਪਰਾਂ ਚੈਵ ਵਿਭੂਤਿਂ ਵੇਤ੍ਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ ਸੋ ऽਪਰੋ ਭੂਤਿਮੁਲ੍ਲਂਘ੍ਯ ਪਰਾਂ ਭੂਤਿਂ ਸਮਸ਼੍ਨੁਤੇ
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਪਰਮ ਤੇ ਅਪਰਮ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨੀਵੀਂ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਉੱਚੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਤ੍ਤੇ ਕਥਿਤਂ ਕृष੍ਣ ਯਾਥਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨੋਃ ਰਹਸ੍ਯਮਪਿ ਯੋਗ੍ਯੋ ऽਸਿ ਭਰ੍ਗਭਕ੍ਤੋ ਭਵਾਨਿਤਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਤੇ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਵੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਯੋਗਯ ਤੇ ਭਰਗ ਦਾ ਭਗਤ ਹੈ।
ਨਾਸ਼ਿष੍ਯੇਭ੍ਯੋ ऽਪ੍ਯਸ਼ੈਵੇਭ੍ਯੋ ਨਾਭਕ੍ਤੇਭ੍ਯਃ ਕਦਾਚਨ ਵ੍ਯਾਹਰੇਦੀਸ਼ਯੋਰ੍ਭੂਤਿਮਿਤਿ ਵੇਦਾਨੁਸ਼ਾਸਨਮ੍
ਵੈਦਿਕ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਮਹਿਮਾ ਕਿਸੇ ਅਣ-ਸ਼ਿਸ਼, ਅਣ-ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ ਜਾਂ ਅਣ-ਭਗਤ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਵਮਤਿਕਲ੍ਯਾਣਪਰੇਭ੍ਯਃ ਕਥਯੇਨ੍ਨ ਹਿ ਤ੍ਵਾਦृਸ਼ੇਭ੍ਯੋ ऽਨੁਰੂਪੇਭ੍ਯਃ ਕਥਯੈਤਨ੍ਨ ਚਾਨ੍ਯਥਾ
ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦੱਸ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।
ਵਿਭੂਤਿਮੇਤਾਂ ਸ਼ਿਵਯੋਰ੍ਯੋਗ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਯਃ ਪ੍ਰਦਾਪਯੇਤ੍ ਸਂਸਾਰਸਾਗਰਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤਃ ਸ਼ਿਵਸਾਯੁਜ੍ਯਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇਹ ਮਹਿਮਾ ਯੋਗਯ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੀਰ੍ਤਨਾਦਸ੍ਯ ਨਸ਼੍ਯਂਤਿ ਮਹਾਨ੍ਤ੍ਯਃ ਪਾਪਕੋਟਯਃ ਤ੍ਰਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਧਾਸਮਭ੍ਯਸ੍ਤੈਰ੍ਵਿਨਸ਼੍ਯਂਤਿ ਤਤੋ ऽਧਿਕਾਃ
ਇਸ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਬੇਅੰਤ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੇ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਵਾਰੀ ਹੋਰ ਜਾਪ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਪਾਪ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨਸ਼੍ਯਂਤ੍ਯਨਿष੍ਟਰਿਪਵੋ ਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਸੁਹृਦਸ੍ਤਥਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਚ ਵਰ੍ਧਤੇ ਸ਼ੈਵੀ ਮਤਿਸ੍ਸਤ੍ਯੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਬੁਰੇ ਤੇ ਵੈਰੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੋਸਤ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਗਿਆਨ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਕ੍ਤਿਃ ਪਰਾਃ ਸ਼ਿਵੇ ਸਾਮ੍ਬੇ ਸਾਨੁਗੇ ਸਪਰਿਚ੍ਛਿਦੇ ਯਦ੍ਯਦਿष੍ਟਤਮਂ ਚਾਨ੍ਯਤ੍ਤਤ੍ਤਦਾਪ੍ਨੋਤ੍ਯਸਂਸ਼ਯਮ੍
ਸ਼ਿਵ, ਅੰਬਿਕਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਲਈ ਪਰਮ ਭਗਤੀ — ਜੋ ਹੋਰ ਸਭ ਤੋਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਨਿਸਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਃਸ਼ੁਚਿਃ ਸ਼ਿਵੇ ਭਕ੍ਤੋ ਵਿਸ੍ਰਬ੍ਧਃ ਕੀਰ੍ਤਯੇਦ੍ਯਦਿ ਪ੍ਰਬਲੈਃ ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਪੂਰ੍ਵੈਃ ਫਲਂ ਚੇਤ੍ਪ੍ਰਤਿਬਧ੍ਯਤੇ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਸਮਭ੍ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਤਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤੀਹ ਦੁਰ੍ਲ੍ਲਭਮ੍
ਜੇ ਕੋਈ ਅੰਦਰੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰੇ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਵੇ, ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਫਲ ਰੁਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ; ਐਸੇ ਭਗਤ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਵਿਗ੍ਰਹਂ ਦੇਵਦੇਵਸ੍ਯ ਵਿਸ਼੍ਵਮੇਤਚ੍ਚਰਾਚਰਮ੍ ਤਦੇਵਂ ਨ ਵਿਜਾਨਂਤਿ ਪਸ਼ਵਃ ਪਾਸ਼ਗੌਰਵਾਤ੍
ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਚਲਦਾ ਤੇ ਨਾ ਚਲਦਾ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਬੰਧਨਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ।
ਤਮੇਕਮੇਵ ਬਹੁਧਾ ਵਦਂਤਿ ਯਦੁਨਂਦਨ ਅਜਾਨਨ੍ਤਃ ਪਰਂ ਭਾਵਮਵਿਕਲ੍ਪਂ ਮਹਰ੍षਯਃ
ਯਦੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਮ, ਅਟੱਲ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਇਕ ਨੂੰ ਹੀ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਅਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਂ ਚ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਕਂ ਤਥਾ ਕੇਚਿਦਾਹੁਰ੍ਮਹਾਦੇਵਮਨਾਦਿਨਿਧਨਂ ਪਰਮ੍
ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਂਦੇਵ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਤੇ ਉੱਚਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।
ਭੂਤੇਂਦ੍ਰਿਯਾਂਤਃਕਰਣਪ੍ਰਧਾਨਵਿषਯਾਤ੍ਮਕਮ੍ ਅਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਂ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚਿਦਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਹੇਠਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਤੱਤਾਂ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ, ਮਨ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
ਬृਹਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਬृਹਣਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚੇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ਉਭੇ ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਰੂਪੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ऽਧਿਪਤੇਃ ਪ੍ਰਭੋਃ ਵਿਦ੍ਯਾ ऽਵਿਦ੍ਯਾਸ੍ਵਰੂਪੀਤਿ ਕੈਸ਼੍ਚਿਦੀਸ਼ੋ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ
ਵੱਡਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਵਧਾਉਣ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਪ੍ਰਭੂ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਵਿਦ੍ਯਾਂ ਤੁ ਚੇਤਨਾਂ ਪ੍ਰਾਹੁਸ੍ਤਥਾਵਿਦ੍ਯਾਮਚੇਤਨਾਮ੍ ਵਿਦ੍ਯਾ ऽਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਮਕਂ ਚੈਵ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਵਿਸ਼੍ਵਗੁਰੋਰ੍ਵਿਭੋਃ
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਿਆਨ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਅਚੇਤਨ ਹੈ; ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।
ਰੂਪਮੇਵ ਨ ਸਂਦੇਹੋ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਤਸ੍ਯ ਵਸ਼ੇ ਯਤਃ ਭ੍ਰਾਂਤਿਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾ ਪਰਾ ਚੇਤਿ ਸ਼ਾਰ੍ਵਂ ਰੂਪਂ ਪਰਂ ਵਿਦੁਃ
ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜਗਤ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਭ੍ਰਮ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਉੱਚਾ ਰੂਪ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਯਥਾਬੁਦ੍ਧਿਰਰ੍ਥੇषੁ ਬਹੁਧਾ ਭ੍ਰਾਂਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ਯਥਾਰ੍ਥਾਕਾਰਸਂਵਿਤ੍ਤਿਰ੍ਵਿਦ੍ਯੇਤਿ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ
ਵਸਤੂਆਂ ਬਾਰੇ ਗਲਤ ਸਮਝ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਮ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਵਸਤੂ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਕਲ੍ਪਰਹਿਤਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪਰਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ਵੈਪਰੀਤ੍ਯਾਦਸਚ੍ਛਬ੍ਦਃ ਕਥ੍ਯਤੇ ਵੇਦਵਾਦਿਭਿਃ
ਜੋ ਤੱਤ ਵੱਖਰੇਪਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਅਸਤ' ਸ਼ਬਦ ਵੈਦਕ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਤਯੋਃ ਪਤਿਤ੍ਵਾਤ੍ਤੁ ਸ਼ਿਵਃ ਸਦਸਤ੍ਪਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਰਾਤ੍ਮਕਂ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਰਪਰਂ ਪਰੇ
ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਅਨਾਸਵੰਤ ਦੋਹਾਂ ਹੈ, ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਵੀ।
ਕ੍ਸ਼ਰਸ੍ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਕੂਟਸ੍ਥੋ ऽਕ੍ਸ਼ਰ ਉਚ੍ਯਤੇ ਉਭੇ ਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਸ੍ਯ ਰੂਪੇ ਤਸ੍ਯ ਵਸ਼ੇ ਯਤਃ
ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਨਾਸਵੰਤ ਹਨ; ਜੋ ਅਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਤਯੋਃ ਪਰਃ ਸ਼ਿਵਃ ਸ਼ਾਂਤਃ ਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਰਾਪਰਸ੍ਸ੍ਮृਤਃ ਸਮष੍ਟਿਵ੍ਯष੍ਠਿਰੂਪਂ ਚ ਸਮष੍ਟਿਵ੍ਯष੍ਟਿਕਾਰਣਮ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਮੂਹਕ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਕ ਰੂਪ ਹਨ, ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ।
ਵਦਂਤਿ ਮੁਨਯਃ ਕੇਚਿਚ੍ਛਿਵਂ ਪਰਮਕਾਰਣਮ੍ ਸਮष੍ਟਿਮਾਹੁਰਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਵ੍ਯष੍ਟਿਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਤਥੈਵ ਚ
ਕੁਝ ਰਿਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਉਹ ਸਮੂਹਕ ਨੂੰ ਅਵਿਕਤ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਕ ਨੂੰ ਵਿਕਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਤੇ ਰੂਪੇ ਪਰਮੇਸ਼ਸ੍ਯ ਤਦਿਚ੍ਛਾਯਾਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਾਤ੍ ਤਯੋਃ ਕਾਰਣਭਾਵੇਨ ਸ਼ਿਵਂ ਪਰਮਕਾਰਣਮ੍
ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਇਹ ਦੋ ਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹਨ।
ਕਾਰਣਾਰ੍ਥਵਿਦਃ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਸਮष੍ਟਿਵ੍ਯष੍ਟਿਕਾਰਣਮ੍ ਜਾਤਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਸ੍ਵਰੂਪੀਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ ਕੈਸ਼੍ਚਿਦੀਸ਼੍ਵਰਃ
ਜੋ ਕਾਰਨ ਦੀ ਮਤਲਬ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸਮੂਹਕ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਕ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਾਤੀ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸੁਰਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਯਾ ਪਿਂਡੇਪ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤੇਤ ਸਾ ਜਾਤਿਰਿਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਰ੍ਵ੍ਯਾਵृਤ੍ਤਿਰੂਪਂ ਤਂ ਪਿਣ੍ਡਜਾਤੇਃ ਸਮਾਸ਼੍ਰਯਮ੍
ਜੋ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਖਰੀ ਸੁਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਪਿੰਡ ਤੇ ਜਾਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ।
ਜਾਤਯੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤਯਸ਼੍ਚੈਵ ਤਦਾਜ੍ਞਾਪਰਿਪਾਲਿਤਾਃ ਯਤਸ੍ਤਤੋ ਮਹਾਦੇਵੋ ਜਾਤਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਵਪੁਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਹਾਂਦੇਵ ਨੂੰ ਜਾਤੀ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਧਾਨਪੁਰੁषਵ੍ਯਕ੍ਤਕਾਲਾਤ੍ਮਾ ਕਥ੍ਯਤੇ ਸ਼ਿਵਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਪ੍ਰਾਹੁਃਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਂ ਪੁਰੁषਂ ਤਥਾ
ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਆਦਿ ਪਦਾਰਥ, ਜੀਵ, ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਦਿ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਖੇਤ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰਯੋਵਿਂਸ਼ਤਿਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਿ ਵ੍ਯਕ੍ਤਮਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ ਕਾਲਃ ਕਾਰ੍ਯਪ੍ਰਪਞ੍ਚਸ੍ਯ ਪਰਿਣਾਮੈਕਕਾਰਣਮ੍
ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਤੇਈ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।