ਯਤ੍ਪਰਂ ਯਤ੍ਪਵਿਤ੍ਰਂ ਚ ਯਤ੍ਪੁਣ੍ਯਂ ਯਚ੍ਚ ਮਂਗਲਮ੍ ਤਤ੍ਤਦਾਹ ਮਹਾਭਾਗਾਸ੍ਤਯੋਸ੍ਤੇਜੋਵਿਜृਂਭਿਤਮ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਉੱਚਾ, ਪਵਿੱਤਰ, ਪੁੰਨਿਆਤਮਕ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਇਹ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਦਾ ਫੈਲਾਓ ਹੈ।
ਯਥਾ ਦੀਪਸ੍ਯ ਦੀਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਿਖਾ ਦੀਪਯਤੇ ਗृਹਮ੍ ਤਥਾ ਤੇਜਸ੍ਤਯੋਰੇਤਦ੍ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਦੀਪਯਤੇ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਘਰ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਜੋਤ, ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਤृਣਾਦਿਸ਼ਿਵਮੂਰ੍ਤ੍ਯਂਤਂ ਵਿਸ਼੍ਵਖ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯਕ੍ਰਮਃ ਸਨ੍ਨਿਕਰ੍षਕ੍ਰਮਵਸ਼ਾਤ੍ਤਯੋਰਿਤਿ ਪਰਾ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ
ਘਾਹ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਤੱਕ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਨੇੜਲੇਪਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਪਰਮ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਾਕਾਰਾਤ੍ਮਕਾਵੇਤੌ ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਰੇਯੋਵਿਧਾਯਿਨੌ ਪੂਜਨੀਯੌ ਨਮਸ੍ਕਾਰ੍ਯੌ ਚਿਂਤਨੀਯੌ ਚ ਸਰ੍ਵਦਾ
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹਰ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਚੰਗੇ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਦਾ ਪੂਜਾ, ਨਮਸਕਾਰ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾਪ੍ਰਜ੍ਞਮਿਦਂ ਕृष੍ਣ ਯਾਥਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਪਰਮੇਸ਼ਯੋਃ ਕਥਿਤਂ ਹਿ ਮਯਾ ਤੇ ऽਦ੍ਯ ਨ ਤੁ ਤਾਵਦਿਯਤ੍ਤਯਾ
ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੈਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ।
ਤਤ੍ਕਥਂ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ ਵਕ੍ਤੁਂ ਯਾਥਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਪਰਮੇਸ਼ਯੋਃ ਮਹਤਾਮਪਿ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਮਨਸੋ ऽਪਿ ਬਹਿਰ੍ਗਤਮ੍
ਪਰਮੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸ ਸਕੀਦੀ ਹੈ? ਉਹ ਤਾਂ ਸਭ ਮਹਾਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ।
ਅਂਤਰ੍ਗਤਮਨਨ੍ਯਾਨਾਮੀਸ਼੍ਵਰਾਰ੍ਪਿਤਚੇਤਸਾਮ੍ ਅਨ੍ਯੇषਾਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਨਾਰੂਢਮਾਰੂਢਂ ਚ ਯਥੈਵ ਤਤ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹੈ; ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਟਿਕਿਆ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ।
ਯੇਯਮੁਕ੍ਤਾ ਵਿਭੂਤਿਰ੍ਵੈ ਪ੍ਰਾਕृਤੀ ਸਾ ਪਰਾ ਮਤਾ ਅਪ੍ਰਾਕृਤਾਂ ਪਰਾਮਨ੍ਯਾਂ ਗੁਹ੍ਯਾਂ ਗੁਹ੍ਯਵਿਦੋ ਵਿਦੁਃ
ਜੋ ਵੱਖਰੀ ਮਹਿਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਗੁਪਤ ਮਹਿਮਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਤੇ ਉੱਚੀ ਹੈ।
ਯਤੋ ਵਾਚੋ ਨਿਵਰ੍ਤਂਤੇ ਮਨਸਾ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਸ੍ਸਹ ਅਪ੍ਰਾਕृਤੀ ਪਰਾ ਚੈषਾ ਵਿਭੂਤਿਃ ਪਾਰਮੇਸ਼੍ਵਰੀ
ਉਹ ਪਰਮ, ਅਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਮਹਿਮਾ, ਜਿੱਥੇ ਬੋਲ, ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਸਭ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਉਥੇ ਹੀ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸੈਵੇਹ ਪਰਮਂ ਧਾਮ ਸੈਵੇਹ ਪਰਮਾ ਗਤਿਃ ਸੈਵੇਹ ਪਰਮਾ ਕਾष੍ਠਾ ਵਿਭੂਤਿਃ ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਃ
ਇਹੀ ਇੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਥਾਂ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੰਜਿਲ ਹੈ, ਇਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੱਦ ਹੈ।
ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੁਂ ਪ੍ਰਯਤਂਤੇ ऽਤ੍ਰ ਜਿਤਸ਼੍ਵਾਸਾ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰਿਯਾਃ ਗਰ੍ਭਕਾਰਾ ਗृਹਦ੍ਵਾਰਂ ਨਿਸ਼੍ਛਿਦ੍ਰਂ ਘਟਿਤੁਂ ਯਥਾ
ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਲਈ, ਇੱਥੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਹ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਘੜੀਏ ਘੜਾ ਬਣਾਉਣ ਸਮੇਂ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਖਾਮੀ ਦੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਸਂਸਾਰਾਸ਼ੀਵਿषਾਲੀਢਮृਤਸਂਜੀਵਨੌषਧਮ੍ ਵਿਭੂਤਿਂ ਸ਼ਿਵਯੋਰ੍ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ਨ ਬਿਭੇਤਿ ਕੁਤਸ਼੍ਚਨ
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੱਪ ਦੀ ਡਸਣ ਤੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਦਵਾਈ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ।
ਯਃ ਪਰਾਮਪਰਾਂ ਚੈਵ ਵਿਭੂਤਿਂ ਵੇਤ੍ਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ ਸੋ ऽਪਰੋ ਭੂਤਿਮੁਲ੍ਲਂਘ੍ਯ ਪਰਾਂ ਭੂਤਿਂ ਸਮਸ਼੍ਨੁਤੇ
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਪਰਮ ਤੇ ਅਪਰਮ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨੀਵੀਂ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਉੱਚੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਤ੍ਤੇ ਕਥਿਤਂ ਕृष੍ਣ ਯਾਥਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨੋਃ ਰਹਸ੍ਯਮਪਿ ਯੋਗ੍ਯੋ ऽਸਿ ਭਰ੍ਗਭਕ੍ਤੋ ਭਵਾਨਿਤਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਤੇ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਵੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਯੋਗਯ ਤੇ ਭਰਗ ਦਾ ਭਗਤ ਹੈ।
ਨਾਸ਼ਿष੍ਯੇਭ੍ਯੋ ऽਪ੍ਯਸ਼ੈਵੇਭ੍ਯੋ ਨਾਭਕ੍ਤੇਭ੍ਯਃ ਕਦਾਚਨ ਵ੍ਯਾਹਰੇਦੀਸ਼ਯੋਰ੍ਭੂਤਿਮਿਤਿ ਵੇਦਾਨੁਸ਼ਾਸਨਮ੍
ਵੈਦਿਕ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਮਹਿਮਾ ਕਿਸੇ ਅਣ-ਸ਼ਿਸ਼, ਅਣ-ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ ਜਾਂ ਅਣ-ਭਗਤ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਵਮਤਿਕਲ੍ਯਾਣਪਰੇਭ੍ਯਃ ਕਥਯੇਨ੍ਨ ਹਿ ਤ੍ਵਾਦृਸ਼ੇਭ੍ਯੋ ऽਨੁਰੂਪੇਭ੍ਯਃ ਕਥਯੈਤਨ੍ਨ ਚਾਨ੍ਯਥਾ
ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦੱਸ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।
ਵਿਭੂਤਿਮੇਤਾਂ ਸ਼ਿਵਯੋਰ੍ਯੋਗ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਯਃ ਪ੍ਰਦਾਪਯੇਤ੍ ਸਂਸਾਰਸਾਗਰਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤਃ ਸ਼ਿਵਸਾਯੁਜ੍ਯਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇਹ ਮਹਿਮਾ ਯੋਗਯ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੀਰ੍ਤਨਾਦਸ੍ਯ ਨਸ਼੍ਯਂਤਿ ਮਹਾਨ੍ਤ੍ਯਃ ਪਾਪਕੋਟਯਃ ਤ੍ਰਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਧਾਸਮਭ੍ਯਸ੍ਤੈਰ੍ਵਿਨਸ਼੍ਯਂਤਿ ਤਤੋ ऽਧਿਕਾਃ
ਇਸ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਬੇਅੰਤ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੇ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਵਾਰੀ ਹੋਰ ਜਾਪ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਪਾਪ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨਸ਼੍ਯਂਤ੍ਯਨਿष੍ਟਰਿਪਵੋ ਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਸੁਹृਦਸ੍ਤਥਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਚ ਵਰ੍ਧਤੇ ਸ਼ੈਵੀ ਮਤਿਸ੍ਸਤ੍ਯੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਬੁਰੇ ਤੇ ਵੈਰੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੋਸਤ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਗਿਆਨ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਕ੍ਤਿਃ ਪਰਾਃ ਸ਼ਿਵੇ ਸਾਮ੍ਬੇ ਸਾਨੁਗੇ ਸਪਰਿਚ੍ਛਿਦੇ ਯਦ੍ਯਦਿष੍ਟਤਮਂ ਚਾਨ੍ਯਤ੍ਤਤ੍ਤਦਾਪ੍ਨੋਤ੍ਯਸਂਸ਼ਯਮ੍
ਸ਼ਿਵ, ਅੰਬਿਕਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਲਈ ਪਰਮ ਭਗਤੀ — ਜੋ ਹੋਰ ਸਭ ਤੋਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਨਿਸਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਃਸ਼ੁਚਿਃ ਸ਼ਿਵੇ ਭਕ੍ਤੋ ਵਿਸ੍ਰਬ੍ਧਃ ਕੀਰ੍ਤਯੇਦ੍ਯਦਿ ਪ੍ਰਬਲੈਃ ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਪੂਰ੍ਵੈਃ ਫਲਂ ਚੇਤ੍ਪ੍ਰਤਿਬਧ੍ਯਤੇ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਸਮਭ੍ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਤਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤੀਹ ਦੁਰ੍ਲ੍ਲਭਮ੍
ਜੇ ਕੋਈ ਅੰਦਰੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰੇ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਵੇ, ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਫਲ ਰੁਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ; ਐਸੇ ਭਗਤ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਵਿਗ੍ਰਹਂ ਦੇਵਦੇਵਸ੍ਯ ਵਿਸ਼੍ਵਮੇਤਚ੍ਚਰਾਚਰਮ੍ ਤਦੇਵਂ ਨ ਵਿਜਾਨਂਤਿ ਪਸ਼ਵਃ ਪਾਸ਼ਗੌਰਵਾਤ੍
ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਚਲਦਾ ਤੇ ਨਾ ਚਲਦਾ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਬੰਧਨਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ।
ਤਮੇਕਮੇਵ ਬਹੁਧਾ ਵਦਂਤਿ ਯਦੁਨਂਦਨ ਅਜਾਨਨ੍ਤਃ ਪਰਂ ਭਾਵਮਵਿਕਲ੍ਪਂ ਮਹਰ੍षਯਃ
ਯਦੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਮ, ਅਟੱਲ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਇਕ ਨੂੰ ਹੀ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਅਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਂ ਚ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਕਂ ਤਥਾ ਕੇਚਿਦਾਹੁਰ੍ਮਹਾਦੇਵਮਨਾਦਿਨਿਧਨਂ ਪਰਮ੍
ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਂਦੇਵ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਤੇ ਉੱਚਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।
ਭੂਤੇਂਦ੍ਰਿਯਾਂਤਃਕਰਣਪ੍ਰਧਾਨਵਿषਯਾਤ੍ਮਕਮ੍ ਅਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਂ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚਿਦਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਹੇਠਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਤੱਤਾਂ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ, ਮਨ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
ਬृਹਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਬृਹਣਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚੇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ਉਭੇ ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਰੂਪੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ऽਧਿਪਤੇਃ ਪ੍ਰਭੋਃ ਵਿਦ੍ਯਾ ऽਵਿਦ੍ਯਾਸ੍ਵਰੂਪੀਤਿ ਕੈਸ਼੍ਚਿਦੀਸ਼ੋ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ
ਵੱਡਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਵਧਾਉਣ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਪ੍ਰਭੂ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਵਿਦ੍ਯਾਂ ਤੁ ਚੇਤਨਾਂ ਪ੍ਰਾਹੁਸ੍ਤਥਾਵਿਦ੍ਯਾਮਚੇਤਨਾਮ੍ ਵਿਦ੍ਯਾ ऽਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਮਕਂ ਚੈਵ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਵਿਸ਼੍ਵਗੁਰੋਰ੍ਵਿਭੋਃ
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਿਆਨ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਅਚੇਤਨ ਹੈ; ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।
ਰੂਪਮੇਵ ਨ ਸਂਦੇਹੋ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਤਸ੍ਯ ਵਸ਼ੇ ਯਤਃ ਭ੍ਰਾਂਤਿਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾ ਪਰਾ ਚੇਤਿ ਸ਼ਾਰ੍ਵਂ ਰੂਪਂ ਪਰਂ ਵਿਦੁਃ
ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜਗਤ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਭ੍ਰਮ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਉੱਚਾ ਰੂਪ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਯਥਾਬੁਦ੍ਧਿਰਰ੍ਥੇषੁ ਬਹੁਧਾ ਭ੍ਰਾਂਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ਯਥਾਰ੍ਥਾਕਾਰਸਂਵਿਤ੍ਤਿਰ੍ਵਿਦ੍ਯੇਤਿ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ
ਵਸਤੂਆਂ ਬਾਰੇ ਗਲਤ ਸਮਝ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਮ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਵਸਤੂ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਕਲ੍ਪਰਹਿਤਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪਰਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ਵੈਪਰੀਤ੍ਯਾਦਸਚ੍ਛਬ੍ਦਃ ਕਥ੍ਯਤੇ ਵੇਦਵਾਦਿਭਿਃ
ਜੋ ਤੱਤ ਵੱਖਰੇਪਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਅਸਤ' ਸ਼ਬਦ ਵੈਦਕ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।