ਸ਼ਿਵਸਂਸਰ੍ਗਤਸ੍ਤ੍ਵੇष ਸ਼ੋਧ੍ਯਾਤ੍ਮੈਵ ਹਿ ਸ਼ੁਧ੍ਯਤਿ ਅਯਸ੍ਯਗ੍ਨੌ ਸਮਾਵਿष੍ਟੇ ਦਾਹੋ ऽਗ੍ਨੇਰੇਵ ਨਾਯਸਃ
ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ, ਗੰਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਲੋਹਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੜਨ ਅੱਗ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਲੋਹੇ ਦੀ ਨਹੀਂ।
ਮੂਰ੍ਤਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਮੀਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯੈਵ ਨਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ ਨ ਹਿ ਕਾष੍ਠਂ ਜ੍ਵਲਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਮਗ੍ਨਿਰੇਵ ਜ੍ਵਲਤ੍ਯਸੌ
ਜੋ ਜੀਵ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰਣ ਦਾ ਹੱਕ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਸੜਦੀ, ਸੜਨ ਤਾਂ ਅੱਗ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਾष੍ਠਸ੍ਯਾਂਗਾਰਤਾ ਨਾਗ੍ਨੇਰੇਵਮਤ੍ਰਾਪਿ ਯੋਜ੍ਯਤਾਮ੍ ਅਤ ਏਵ ਜਗਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾष੍ਠਪਾषਾਣਮृਤ੍ਸ੍ਵਪਿ
ਕੋਲਾ ਬਣਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਲੱਕੜ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅੱਗ ਦੀ ਨਹੀਂ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ, ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ—
ਸ਼ਿਵਾਵੇਸ਼ਵਸ਼ਾਦੇਵ ਸ਼ਿਵਤ੍ਵਮੁਪਚਰ੍ਯਤੇ ਮੈਤ੍ਰ੍ਯਾਦਯੋ ਗੁਣਾ ਗੌਣਾਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇ ਭਿਨ੍ਨਵृਤ੍ਤਯਃ
ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਿਵਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਦਿਲਦਾਰੀ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਮਾਮੂਲੀ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ।
ਤੈਰ੍ਗੁਣੈਰੁਪਰਕ੍ਤਾਨਾਂ ਦੋषਾਯ ਚ ਗੁਣਾਯ ਚ ਯਤ੍ਤੁ ਗੌਣਮਗੌਣਂ ਚ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਮਨੁਗृਹ੍ਣਤਃ ਨ ਗੁਣਾਯ ਨ ਦੋषਾਯ ਸ਼ਿਵਸ੍ਯ ਗੁਣਵृਤ੍ਤਯਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗੁਣ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮੰਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਮਾਮੂਲੀ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਮਾਮੂਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗੁਣ ਕਿਸੇ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮੰਦੇ ਲਈ ਨਹੀਂ।
ਨ ਚਾਨੁਗ੍ਰਹਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਂ ਗੌਣਮਾਹੁਰ੍ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤਃ ਸਂਸਾਰਮੋਚਨਂ ਕਿਂ ਤੁ ਸ਼ੈਵਮਾਜ੍ਞਾਮਯਂ ਹਿਤਮ੍
ਬੁਧੀਮਾਨ 'ਕਿਰਪਾ' ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਮਾਮੂਲੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ; ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਹੀ ਅਸਲ ਭਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਹੈ।
ਹਿਤਂ ਤਦਾਜ੍ਞਾਕਰਣਂ ਯਦ੍ਧਿਤਂ ਤਦਨੁਗ੍ਰਹਃ ਸਰ੍ਵਂ ਹਿਤੇ ਨਿਯੁਞ੍ਜਾਵਃ ਸਰ੍ਵਾਨੁਗ੍ਰਹਕਾਰਕਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਭਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਭਲਾ ਹੀ ਕਿਰਪਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਯਸ੍ਤੂਪਕਾਰਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਸ੍ਤਮਪ੍ਯਾਹੁਰਨੁਗ੍ਰਹਮ੍ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਹਿਤਰੂਪਤ੍ਵਾਚ੍ਛਿਵਃ ਸਰ੍ਵੋਪਕਾਰਕਃ
‘ਮਦਦ’ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਰਪਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਹੀ ਹਾਲਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਸਭ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਹਿਤੇ ਸਦਾ ਨਿਯੁਕ੍ਤਂ ਤੁ ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਦਚਿਦਾਤ੍ਮਕਮ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਂ ਤਤ੍ਸਮਂ ਨ ਲਭਤੇ ਹਿਤਮ੍
ਜੋ ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਰੋਕ ਵੱਜੋਂ, ਉਹ ਭਲਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ।
ਯਥਾ ਵਿਕਾਸਯਤ੍ਯੇਵ ਰਵਿਃ ਪਦ੍ਮਾਨਿ ਭਾਨੁਭਿਃ ਸਮਂ ਨ ਵਿਕਸਨ੍ਤ੍ਯੇਵ ਸ੍ਵਸ੍ਵਭਾਵਾਨੁਰੋਧਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਕਮਲ ਖਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਭ ਕਮਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਖਿਲਦੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਅਨੁਸਾਰ।
ਸ੍ਵਭਾਵੋ ऽਪਿ ਹਿ ਭਾਵਾਨਾਂ ਭਾਵਿਨੋ ऽਰ੍ਥਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮ੍ ਨ ਹਿ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਮਰ੍ਥਂ ਕਰ੍ਤृषੁ ਸਾਧਯੇਤ੍
ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਹੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਕੁਦਰਤ, ਜੋ ਨਾਸ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਕਰਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੀ।
ਸੁਵਰ੍ਣਮੇਵ ਨਾਂਗਾਰਂ ਦ੍ਰਾਵਯਤ੍ਯਗ੍ਨਿਸਂਗਮਃ ਏਵਂ ਪਕ੍ਵਮਲਾਨੇਵ ਮੋਚਯੇਨ੍ਨ ਸ਼ਿਵਪਰਾਨ੍
ਸਿਰਫ਼ ਸੋਨਾ, ਕੋਲਾ ਨਹੀਂ, ਅੱਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਿਘਲਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਲ ਪੱਕੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ।
ਯਦ੍ਯਥਾ ਭਵਿਤੁਂ ਯੋਗ੍ਯਂ ਤਤ੍ਤਥਾ ਨ ਭਵੇਤ੍ਸ੍ਵਯਮ੍ ਵਿਨਾ ਭਾਵਨਯਾ ਕਰ੍ਤਾ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਸਨ੍ਤਤੋ ਭਵੇਤ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਬਣਨ ਜੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਸਗੋਂ ਸਦਾ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਭਾਵਵਿਮਲੋ ਯਦ੍ਵਤ੍ਸਰ੍ਵਾਨੁਗ੍ਰਾਹਕਸ਼੍ਸ਼ਿਵਃ ਸ੍ਵਭਾਵਮਲਿਨਾਸ੍ਤਦ੍ਵਦਾਤ੍ਮਨੋ ਜੀਵਸਂਜ੍ਞਿਤਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਗੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਨ੍ਯਥਾ ਸਂਸਰਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਨਿਯਮਾਨ੍ਨ ਸ਼ਿਵਃ ਕਥਮ੍ ਕਰ੍ਮਮਾਯਾਨੁਬਨ੍ਧੋਸ੍ਯ ਸਂਸਾਰਃ ਕਥ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ
ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਜੀਵ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਘੁੰਮਦੇ; ਪਰ ਬੁਧੀਮਾਨ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਕਰਮ ਤੇ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ?
ਅਨੁਬਨ੍ਧੋ ऽਯਮਸ੍ਯੈਵ ਨ ਸ਼ਿਵਸ੍ਯੇਤਿ ਹੇਤੁਮਾਨ੍ ਸ ਹੇਤੁਰਾਤ੍ਮਨਾਮੇਵ ਨਿਜੋ ਨਾਗਨ੍ਤੁਕੋ ਮਲਃ
ਇਹ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਨਹੀਂ; ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਲ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਹੈ, ਬਾਹਰੋਂ ਆਇਆ ਨਹੀਂ।
ਆਗਨ੍ਤੁਕਤ੍ਵੇ ਕਸ੍ਯਾਪਿ ਭਾਵ੍ਯਂ ਕੇਨਾਪਿ ਹੇਤੁਨਾ ਯੋ ऽਯਂ ਹੇਤੁਰਸਾਵੇਕਸ੍ਤ੍ਵਵਿਚਿਤ੍ਰਸ੍ਵਭਾਵਤਃ
ਜੇ ਮਲ ਬਾਹਰੋਂ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ; ਪਰ ਇਹ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਕੁਦਰਤ ਕਰਕੇ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਤਾਯਾਃ ਸਮਤ੍ਵੇ ऽਪਿ ਬਦ੍ਧਾ ਮੁਕ੍ਤਾਃ ਪਰੇ ਯਤਃ ਬਦ੍ਧੇष੍ਵੇਵ ਪੁਨਃ ਕੇਚਿਲ੍ਲਯਭੋਗਾਧਿਕਾਰਤਃ
ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਾਰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕੁਝ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਮੁਕਤ; ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕੁਝ ਵਿਲੀਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਭੋਗ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਕਰਕੇ ਵੱਖਰੇ ਹਨ।
ਜ੍ਞਾਨੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਾਦਿਵੈषਮ੍ਯਂ ਭਜਨ੍ਤੇ ਸੋਤ੍ਤਰਾਧਰਾਃ ਕੇਚਿਨ੍ਮੂਰ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਕੇਚਿਦਾਸਨ੍ਨਗੋਚਰਾਃ
ਕੁਝ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ, ਸ਼ਕਤੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਫਰਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਜੀਵ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮੂਰ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਸੁ ਸ਼ਿਵਾਃ ਕੇਚਿਦਧ੍ਵਨਾਂ ਮੂਰ੍ਧਸੁ ਸ੍ਥਿਤਾਃ ਮਧ੍ਯੇ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਾ ਰੁਦ੍ਰਾਸ੍ਤ੍ਵਰ੍ਵਾਚੀਨਪਦੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸ਼ਿਵ ਉੱਚੇ ਰਸਤੇ ਦੇ ਚੋਟੀ ਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਵਿਚਕਾਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ; ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵਾਲੇ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਹਨ।
ਆਸਨ੍ਨੇ ऽਪਿ ਚ ਮਾਯਾਯਾਃ ਪਰਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਰਣਾਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍ ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਥਿਤੋ ऽਧਸ੍ਤਾਦਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਾ ਚ ਮਧ੍ਯਤਃ
ਮਾਇਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਇੱਕ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਥੇ ਵੀ ਆਤਮਾ ਹੇਠਾਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪਰਸ੍ਤਾਤ੍ਪਰਮਾਤ੍ਮੇਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿष੍ਣੁਮਹੇਸ਼੍ਵਰਾਃ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਵਸਵਃ ਕੇਚਿਤ੍ਪਰਮਾਤ੍ਮਪਦਾਸ਼੍ਰਯਾਃ
ਉਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਵਸੁ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ।
ਅਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਪਦੇ ਕੇਚਿਤ੍ਕੇਚਿਦਾਤ੍ਮਪਦੇ ਤਥਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਤੀਤਪਦੇ ਸ਼ੈਵਾਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਮਾਹੇਸ਼੍ਵਰੇ ਤਤਃ
ਕੁਝ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ; ਸ਼ੈਵ ਪਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਉਪਰਲੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ।
ਵਿਦ੍ਯਾਯਾਨ੍ਤੁ ਯਥਾ ਰੌਦ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਯਾਂ ਤੁ ਵੈष੍ਣਵਾਃ ਨਿਵृਤ੍ਤੌ ਚ ਤਥਾਤ੍ਮਾਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਂਗਯੋਨਯਃ
ਗਿਆਨ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਰੌਦ੍ਰ ਹਨ; ਟਿਕਾਅ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁਭਕਤ ਹਨ; ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਆਤਮਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਉਤਪਾਦਕ ਹਨ।
ਦੇਵਯੋਨ੍ਯष੍ਟਕਂ ਮੁਖ੍ਯਂ ਮਾਨੁष੍ਯਮਥ ਮਧ੍ਯਮਮ੍ ਪਕ੍ਸ਼੍ਯਾਦਯੋ ऽਧਮਾਃ ਪਞ੍ਚਯੋਨਯਸ੍ਤਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼
ਅੱਠ ਮੁੱਖ divine ਜਨਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਵਿਚਲਾ ਪੱਧਰ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਆਦਿ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਹਨ; ਇਹ ਪੰਜ ਜਨਮ ਮਿਲ ਕੇ ਚੌਦਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਉਤ੍ਤਰਾਧਰਭਾਵੋ ऽਪਿ ਜ੍ਞੇਯਸ੍ਸਂਸਾਰਿਣੋ ਮਲਃ ਯਥਾਮਭਾਵੋ ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤੁ ਪਕ੍ਵਤਾ
ਉੱਚ-ਨੀਚ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸੰਸਾਰੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮਲ (ਅਸ਼ੁਧੀ) ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਆਤਮਾ ਲਈ ਮਲ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਕੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਪੱਕਾ।
ਮਲੋ ऽਪ੍ਯਾਮਸ਼੍ਚ ਪਕ੍ਵਸ਼੍ਚ ਭਵੇਤ੍ਸਂਸਾਰਕਾਰਣਮ੍ ਆਮੇ ਤ੍ਵਧਰਤਾ ਪੁਂਸਾਂ ਪਕ੍ਵੇ ਤੂਤ੍ਤਰਤਾ ਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਮਲ ਵੀ ਕੱਚਾ ਜਾਂ ਪੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਕੱਚੇ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾ ਹੇਠਲਾ ਪੱਧਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੱਕੇ ਵਿੱਚ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਉੱਚਾ ਪੱਧਰ।
ਪਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮਾਨਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾਭਿਨ੍ਨਾ ਏਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਮਲਾਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਅਤ੍ਰੋਤ੍ਤਰਾ ਏਕਮਲਾ ਦ੍ਵਿਮਲਾ ਮਧ੍ਯਮਾ ਮਤਾਃ ਤ੍ਰਿਮਲਾਸ੍ਤ੍ਵਧਮਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਯਥੋਤ੍ਤਰਮਧਿष੍ਠਿਤਾਃ
ਪਸ਼ੂ-ਆਤਮਾ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਇੱਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਮਲ ਵਾਲੇ; ਇੱਕ ਮਲ ਵਾਲੇ ਉੱਚੇ ਹਨ, ਦੋ ਮਲ ਵਾਲੇ ਵਿਚਲੇ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਮਲ ਵਾਲੇ ਹੇਠਲੇ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ।
ਤ੍ਰਿਮਲਾਨਧਿਤਿष੍ਠਂਤਿ ਦ੍ਵਿਮਲੈਕਮਲਾਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਇਤ੍ਥਮੌਪਾਧਿਕੋ ਭੇਦੋ ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਃ
ਤਿੰਨ ਮਲ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਤੇ ਇੱਕ ਮਲ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹਕਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਉਪਾਧੀ-ਅਧਾਰਤ ਫਰਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਏਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਮਲਾਨ੍ਸਰ੍ਵਾਞ੍ਛਿਵ ਏਕੋ ऽਧਿਤਿष੍ਠਤਿ ਅਸ਼ਿਵਾਤ੍ਮਕਮਪ੍ਯੇਤਚ੍ਛਿਵੇਨਾਧਿष੍ਠਿਤਂ ਯਥਾ
ਸ਼ਿਵ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਇੱਕ, ਦੋ, ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਮਲ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਸਵਭਾਵ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।