ਅਪ੍ਰਿਯੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਿਯੈਸ਼੍ਚੈਵ ਹ੍ਯਚਿਂਤਿਤਗਮਾਗਮੈਃ ਸਂਯੋਜਯਤਿ ਭੂਤਾਨਿ ਵਿਯੋਜਯਤਿ ਚੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਪ੍ਰਭੂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀਆਂ ਤੇ ਮਾੜੀਆਂ, ਉਮੀਦੀਆਂ ਤੇ ਅਣਉਮੀਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਾਉਂਦੇ ਤੇ ਵੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਯਦੈਵ ਦੁਃਖਿਤਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਦੈਵ ਸੁਖਿਤਃ ਪਰਃ ਦੁਰ੍ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਯ ਕਾਲਾਸ੍ਯਾਹੋ ਵਿਚਿਤ੍ਰਤਾ
ਜਦੋਂ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਹੀ ਦੂਜਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਾਲ ਦੀ ਅਜੀਬੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਭਾਵਨਾ ਸਮਝਣੀ ਔਖੀ ਹੈ, ਵੇਖੋ।
ਯੋ ਯੁਵਾ ਸ ਭਵੇਦ੍ਵृਦ੍ਧੋ ਯੋ ਬਲੀਯਾਨ੍ਸ ਦੁਰ੍ਬਲਃ ਯਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ਸੋ ऽਪਿ ਨਿਃਸ਼੍ਰੀਕਃ ਕਾਲਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਗਤਿਰ੍ਦ੍ਵਿਜਾ
ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ, ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਧਨਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਗਰੀਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ, ਕਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ।
ਨਾਭਿਜਾਤ੍ਯਂ ਨ ਵੈ ਸ਼ੀਲਂ ਨ ਬਲਂ ਨ ਚ ਨੈਪੁਣਮ੍ ਭਵੇਤ੍ਕਾਰ੍ਯਾਯ ਪਰ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਕਾਲਸ਼੍ਚ ਹ੍ਯਨਿਰੋਧਕਃ
ਨ ਉੱਚ ਜਨਮ, ਨ ਚੰਗਾ ਚਰਿਤਰ, ਨ ਤਾਕਤ, ਨ ਹੁਨਰ—ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਲ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਯੇ ਸਨਾਥਾਸ਼੍ਚ ਦਾਤਾਰੋ ਗੀਤਵਾਦ੍ਯੈਰੁਪਸ੍ਥਿਤਾਃ ਯੇ ਚਾਨਾਥਾਃ ਪਰਾਨ੍ਨਾਦਾਃ ਕਾਲਸ੍ਤੇषੁ ਸਮਕ੍ਰਿਯਃ
ਜੋ ਸਹਾਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਦਾਨੀ ਹਨ, ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਜੋ ਅਨਾਥ ਹਨ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਖਾਣੇ 'ਤੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ—ਕਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ 'ਤੇ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।
ਫਲਂਤ੍ਯਕਾਲੇ ਨ ਰਸਾਯਨਾਨਿ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਨ੍ਯਪਿ ਚੌषਧਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਕਾਲੇਨ ਸਮਾਹृਤਾਨਿ ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਪ੍ਰਯਾਂਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸੁਖਂ ਦਿਸ਼ਂਤਿ
ਦਵਾਈਆਂ ਤੇ ਰਸਾਇਣ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹੋਣ, ਵੀ ਅਣਸਮੇਂ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਫਲਤਾ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਨਾਕਾਲਤੋ ऽਯਂ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਜਾਯਤੇ ਵਾ ਨਾਕਾਲਤਃ ਪੁष੍ਟਿਮਗ੍ਰ੍ਯਾਮੁਪੈਤਿ ਨਾਕਾਲਤਃ ਸੁਖਿਤਂ ਦੁਃਖਿਤਂ ਵਾ ਨਾਕਾਲਿਕਂ ਵਸ੍ਤੁ ਸਮਸ੍ਤਿ ਕਿਂਚਿਤ੍
ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਨ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਨ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨ ਖੁਸ਼ ਜਾਂ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਅਣਸਮੇਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਕਾਲੇਨ ਸ਼ੀਤਃ ਪ੍ਰਤਿਵਾਤਿ ਵਾਤਃਕਾਲੇਨ ਵृष੍ਟਿਰ੍ਜਲਦਾਨੁਪੈਤਿ ਕਾਲੇਨ ਚੋष੍ਮਾ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਕਾਲੇਨ ਸਰ੍ਵਂ ਸਫਲਤ੍ਵਮੇਤਿ
ਕਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਹਵਾ ਠੰਡੀ ਵਗਦੀ ਹੈ; ਕਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਕਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਗਰਮੀ ਠੰਡੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਪੂਰਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਲਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਭਵਸ੍ਯ ਹੇਤੁਃ ਕਾਲੇਨ ਸਸ੍ਯਾਨਿ ਭਵਂਤਿ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਕਾਲੇਨ ਸਸ੍ਯਾਨਿ ਲਯਂ ਪ੍ਰਯਾਂਤਿ ਕਾਲੇਨ ਸਂਜੀਵਤਿ ਜੀਵਲੋਕਃ
ਕਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਕਾਲ ਨਾਲ ਫਸਲਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਗਦੀਆਂ ਹਨ; ਕਾਲ ਨਾਲ ਫਸਲਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਕਾਲ ਨਾਲ ਜੀਵ-ਜਗਤ ਮੁੜ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤ੍ਥਂ ਕਾਲਾਤ੍ਮਨਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਯੋ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ ਕਾਲਾਤ੍ਮਾਨਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਕਾਲਾਤੀਤਂ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਾਲ-ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਲ-ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵਾਲਾ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਯਸ੍ਯ ਕਾਲੋ ਨ ਚ ਬਂਧਮੁਕ੍ਤੀ ਨ ਯਃ ਪੁਮਾਨ੍ਨ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ਨ ਵਿਸ਼੍ਵਮ੍ ਵਿਚਿਤ੍ਰਰੂਪਾਯ ਸ਼ਿਵਾਯ ਤਸ੍ਮੈ ਨਮਃਪਰਸ੍ਮੈ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਾਯ
ਉਸ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਰਲੇ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਨਾ ਬੰਨ੍ਹਾ ਹੈ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ, ਜੋ ਨਾ ਮਰਦ ਹੈ, ਨਾ ਕੁਦਰਤ, ਨਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਰੂਪਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਅਜੀਬ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਪਰਮ ਰੱਬ ਹੈ।
ਕੇਨ ਮਾਨੇਨ ਕਾਲੇਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਯੁਸ੍ਸਂਖ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ਸਂਖ੍ਯਾਰੂਪਸ੍ਯ ਕਾਲਸ੍ਯ ਕਃ ਪੁਨਃ ਪਰਮੋ ऽਵਧਿਃ
ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਕਿਹੜੀ ਮਾਪ ਨਾਲ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀ ਮਿਆਦ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਤੇ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਗਿਣਦੇ ਤੇ ਮਾਪਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੱਦ ਕੀ ਹੈ?
ਆਯੁषੋ ऽਤ੍ਰ ਨਿਮੇषਾਖ੍ਯਮਾਦ੍ਯਮਾਨਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ਸਂਖ੍ਯਾਰੂਪਸ੍ਯ ਕਾਲਸ੍ਯ ਸ਼ਾਂਤ੍ਤ੍ਵਤੀਤਕਲਾਵਧਿ
ਇੱਥੇ, ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ 'ਨਿਮੇਸ਼' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਝਪਕਣ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੱਦ, ਜੋ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।
ਅਕ੍ਸ਼ਿਪਕ੍ਸ਼੍ਮਪਰਿਕ੍ਸ਼ੇਪੋ ਨਿਮੇषਃ ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਃ ਤਾਦृਸ਼ਾਨਾਂ ਨਿਮੇषਾਣਾਂ ਕਾष੍ਠਾ ਦਸ਼ ਚ ਪਞ੍ਚ ਚ
ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਪਲਕ ਝਪਕਣ ਨੂੰ 'ਨਿਮੇਸ਼' ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ 'ਕਾਠਾ' ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਕਾष੍ਠਾਂਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਲਾ ਨਾਮ ਕਲਾਂਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਨ੍ਮੁਹੂਰ੍ਤਕਃ ਮੁਹੂਰ੍ਤਾਨਾਮਪਿ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਤੀਹ ਕਾਠਾ ਨੂੰ 'ਕਲਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੀਹ ਕਲਾ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ 'ਮਹੂਰਤ' ਬਣਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਤੀਹ ਮਹੂਰਤਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਸਂਖ੍ਯੈਰਹੋਰਾਤ੍ਰੈਰ੍ਮਾਸਃ ਪਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵਯਾਤ੍ਮਕਃ
ਤੀਹ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਜ੍ਞੇਯਂ ਪਿਤ੍ਰ੍ਯਮਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਮਾਸਃ ਕृष੍ਣਸਿਤਾਤ੍ਮਕਃ
ਜਾਣ ਲਓ ਕਿ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।
ਮਾਸੈਸ੍ਤੈਰਯਨਂ षਡ੍ਭਿਰ੍ਵਰ੍षਂ ਦ੍ਵੇ ਚਾਯਨਂ ਮਤਮ੍ ਲੌਕਿਕੇਨੈਵ ਮਾਨੇਨ ਅਬ੍ਦੋ ਯੋ ਮਾਨੁषਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਉਹ ਮਹੀਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਇੱਕ ਅਯਨ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਦੋ ਅਯਨ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਏਤਦ੍ਦਿਵ੍ਯਮਹੋਰਾਤ੍ਰਮਿਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਚਾਯਨਂ ਰਾਤ੍ਰਿਸ੍ਤਥੋਦਗਯਨਂ ਦਿਨਮ੍
ਇਹ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਵਿਆ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਹੈ: ਦੱਖਣੀ ਅਯਨ ਰਾਤ ਹੈ, ਉੱਤਰੀ ਅਯਨ ਦਿਨ ਹੈ।
ਮਾਸਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਹੋਰਾਤ੍ਰੈਰ੍ਦਿਵ੍ਯੋ ਮਾਨੁषਵਤ੍ਸ੍ਮृਤਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ऽਪਿ ਦੇਵਾਨਾਂ ਮਾਸੈਰ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਸ੍ਤਥਾ
ਦਿਵਿਆ ਮਹੀਨਾ ਤੀਹ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਰਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰੀਣਿ ਵਰ੍षਸ਼ਤਾਨ੍ਯੇਵ षष੍ਟਿਵਰ੍षਯੁਤਾਨ੍ਯਪਿ ਦਿਵ੍ਯਸ੍ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਮਾਨੁषੇਣ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦਿਵਿਆ ਸਾਲ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਠ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦਿਵ੍ਯੇਨੈਵ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਯੁਗਸਂਖ੍ਯਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਭਾਰਤੇ ਵਰ੍षੇ ਯੁਗਾਨਿ ਕਵਯੋ ਵਿਦੁਃ
ਇਸ ਦਿਵਿਆ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਚਲਦੀ ਹੈ; ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਹਨ, ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
ਪੂਰ੍ਵਂ ਕृਤਯੁਗਂ ਨਾਮ ਤਤਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿਧੀਯਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰਂ ਚ ਕਲਿਸ਼੍ਚੈਵ ਯੁਗਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਕ੍ਰਿਤ' ਯੁਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ 'ਤ੍ਰੇਤਾ', ਫਿਰ 'ਦਵਾਪਰ', ਤੇ ਆਖਿਰ 'ਕਲਿਜੁਗ'—ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗ ਪੂਰੇ ਹਨ।
ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਤੁ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਤਤ੍ਕृਤਂ ਯੁਗਮ੍ ਤਸ੍ਯ ਤਾਵਚ੍ਛਤੀਸਂਧ੍ਯਾ ਸਂਧ੍ਯਾਂਸ਼ਸ਼੍ਚ ਤਥਾਵਿਧਃ
ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਾਂਝ ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਸੌ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਅੰਸ਼ ਵੀ ਇੰਨੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਇਤਰੇषੁ ਸਸਂਧ੍ਯੇषੁ ਸਸਂਧ੍ਯਾਂਸ਼ੇषੁ ਚ ਤ੍ਰਿषੁ ਏਕਾਪਾਯੇਨ ਵਰ੍ਤਂਤੇ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਤਾਨਿ ਚ
ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਧੀਆਂ ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਅੰਸ਼ ਸਮੇਤ, ਹਰ ਇੱਕ ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੌ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ।
ਏਤਦ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸਾਹਸ੍ਰਂ ਸਾਧਿਕਂ ਚ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਮ੍ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਸਹਸ੍ਰਂ ਯਤ੍ਸਂਕਲ੍ਪ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਾਰ ਯੁਗ ਮਿਲ ਕੇ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ (ਦਿਵਿਆ) ਸਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਐਸੇ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚੱਕਰ ਨੂੰ 'ਕਲਪ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਤੁਰ੍ਯੁਗੈਕਸਪ੍ਤਤ੍ਯਾ ਮਨੋਰਂਤਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ਕਲ੍ਪੇ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ਮਨੂਨਾਂ ਪਰਿਵृਤ੍ਤਯਃ
ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਇਕਹੱਤਰ ਚੱਕਰ ਨੂੰ 'ਮਨਵੰਤਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਏਤੇਨ ਕ੍ਰਮਯੋਗੇਨ ਕਲ੍ਪਮਨ੍ਵਂਤਰਾਣਿ ਚ ਸਪ੍ਰਜਾਨਿ ਵ੍ਯਤੀਤਾਨਿ ਸ਼ਤਸ਼ੋ ऽਥ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ
ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੈਂਕੜੇ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਲਪ ਤੇ ਮਨਵੰਤਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਤਾਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਲੰਘ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।
ਅਜ੍ਞੇਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵੇषਾਮਸਂਖ੍ਯੇਯਤਯਾ ਪੁਨਃ ਸ਼ਕ੍ਯੋ ਨੈਵਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾਦ੍ਵੈ ਤੇषਾਂ ਵਕ੍ਤੁਂ ਸੁਵਿਸ੍ਤਰਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ ਤੇ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
ਕਲ੍ਪੋ ਨਾਮ ਦਿਵਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ऽਵ੍ਯਕ੍ਤਜਨ੍ਮਨਃ ਕਲ੍ਪਾਨਾਂ ਵੈ ਸਹਸ੍ਰਂ ਚ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਂ ਵਰ੍षਮਿਹੋਚ੍ਯਤੇ
ਕਲਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।