ਕਾਲਕਾष੍ਠਾਨਿਮੇषਾਦਿਕਲਾਕਲਿਤਵਿਗ੍ਰਹਮ੍ ਕਾਲਾਤ੍ਮੇਤਿ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਤੇਜੋ ਮਾਹੇਸ਼੍ਵਰਂ ਪਰਮ੍
ਜਿਸ ਦੀ ਸਰੂਪ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ—ਕਾਠਾ, ਨਿਮੇਸ਼ ਆਦਿ—ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪਰਮ ਤੇਜਸਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।
ਯਦਲਂਘ੍ਯਮਸ਼ੇषਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਵਰਸ੍ਯ ਚਰਸ੍ਯ ਚ ਨਿਯੋਗਰੂਪਮੀਸ਼ਸ੍ਯ ਬਲਂ ਵਿਸ਼੍ਵਨਿਯਾਮਕਮ੍
ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਟੱਲ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਹੁਕਮ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯਾਂਸ਼ਾਂਸ਼ਮਯੀ ਮੁਕ੍ਤਿਃ ਕਾਲਾਤ੍ਮਨਿ ਮਹਾਤ੍ਮਨਿ ਤਤੋ ਨਿष੍ਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸਂਕ੍ਰਾਂਤਾ ਵਿਸृष੍ਟਾਗ੍ਰੇਰਿਵਾਯਸੀ
ਮੁਕਤੀ, ਜੋ ਉਸ ਮਹਾਨ ਕਾਲ-ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰੂਹ ਵਿਚੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿਚੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀ ਉੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਲਵਸ਼ੇ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਨ ਸ ਵਿਸ਼੍ਵਵਸ਼ੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸ਼ਿਵਸ੍ਯ ਤੁ ਵਸ਼ੇ ਕਾਲੋ ਨ ਕਾਲਸ੍ਯ ਵਸ਼ੇ ਸ਼ਿਵਃ
ਇਸ ਲਈ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਕਾਲ ਦੀ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਹੈ; ਦੁਨੀਆ ਕਾਲ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਕਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਕਾਲ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਨਹੀਂ।
ਯਤੋ ऽਪ੍ਰਤਿਹਤਂ ਸ਼ਾਰ੍ਵਂ ਤੇਜਃ ਕਾਲੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ ਮਹਤੀ ਤੇਨ ਕਾਲਸ੍ਯ ਮਰ੍ਯਾਦਾ ਹਿ ਦੁਰਤ੍ਯਯਾ
ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਟੱਲ ਸ਼ਕਤੀ ਕਾਲ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਾਲ ਦੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ।
ਕਾਲਂ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਕੋ ऽਤਿਵਰ੍ਤਿਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ਕਾਲੇਨ ਤੁ ਕृਤਂ ਕਰ੍ਮ ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦਤਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਕਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕਾਲ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਾਲ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
ਏਕਚ੍ਛਤ੍ਰਾਂ ਮਹੀਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਂ ਯੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸ਼ਾਸਤਿ ਤੇ ऽਪਿ ਨੈਵਾਤਿਵਰ੍ਤਂਤੇ ਕਾਲਵੇਲਾਮਿਵਾਬ੍ਧਯਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਕ ਛਤਰੀ ਹੇਠ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਕਾਲ ਦੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੇ ਕੰਢੇ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਯੇ ਨਿਗृਹ੍ਯੇਂਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਮਂ ਜਯਂਤਿ ਸਕਲਂ ਜਗਤ੍ ਨ ਜਯਂਤ੍ਯਪਿ ਤੇ ਕਾਲਂ ਕਾਲੋ ਜਯਤਿ ਤਾਨਪਿ
ਜੋ ਲੋਕ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਕਾਲ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਕਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਵਿਦੋ ਵੈਦ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵਨੁष੍ਠਿਤਰਸਾਯਨਾਃ ਨ ਮृਤ੍ਯੁਮਤਿਵਰ੍ਤਂਤੇ ਕਾਲੋ ਹਿ ਦੁਰਤਿਕ੍ਰਮਃ
ਜੀਵਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ-ਚਿਕਿਤਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੈਦ ਵੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਲ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰਿਯਾ ਰੂਪੇਣ ਸ਼ੀਲੇਨ ਬਲੇਨ ਚ ਕੁਲੇਨ ਚ ਅਨ੍ਯਚ੍ਚਿਂਤਯਤੇ ਜਂਤੁਃ ਕਾਲੋ ऽਨ੍ਯਤ੍ਕੁਰੁਤੇ ਬਲਾਤ੍
ਜੀਵ prosperity, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਚਰਿਤਰ, ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਉੱਚ ਕੁਲ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਲ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਪ੍ਰਿਯੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਿਯੈਸ਼੍ਚੈਵ ਹ੍ਯਚਿਂਤਿਤਗਮਾਗਮੈਃ ਸਂਯੋਜਯਤਿ ਭੂਤਾਨਿ ਵਿਯੋਜਯਤਿ ਚੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਪ੍ਰਭੂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀਆਂ ਤੇ ਮਾੜੀਆਂ, ਉਮੀਦੀਆਂ ਤੇ ਅਣਉਮੀਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਾਉਂਦੇ ਤੇ ਵੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਯਦੈਵ ਦੁਃਖਿਤਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਦੈਵ ਸੁਖਿਤਃ ਪਰਃ ਦੁਰ੍ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਯ ਕਾਲਾਸ੍ਯਾਹੋ ਵਿਚਿਤ੍ਰਤਾ
ਜਦੋਂ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਹੀ ਦੂਜਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਾਲ ਦੀ ਅਜੀਬੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਭਾਵਨਾ ਸਮਝਣੀ ਔਖੀ ਹੈ, ਵੇਖੋ।
ਯੋ ਯੁਵਾ ਸ ਭਵੇਦ੍ਵृਦ੍ਧੋ ਯੋ ਬਲੀਯਾਨ੍ਸ ਦੁਰ੍ਬਲਃ ਯਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ਸੋ ऽਪਿ ਨਿਃਸ਼੍ਰੀਕਃ ਕਾਲਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਗਤਿਰ੍ਦ੍ਵਿਜਾ
ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ, ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਧਨਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਗਰੀਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ, ਕਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ।
ਨਾਭਿਜਾਤ੍ਯਂ ਨ ਵੈ ਸ਼ੀਲਂ ਨ ਬਲਂ ਨ ਚ ਨੈਪੁਣਮ੍ ਭਵੇਤ੍ਕਾਰ੍ਯਾਯ ਪਰ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਕਾਲਸ਼੍ਚ ਹ੍ਯਨਿਰੋਧਕਃ
ਨ ਉੱਚ ਜਨਮ, ਨ ਚੰਗਾ ਚਰਿਤਰ, ਨ ਤਾਕਤ, ਨ ਹੁਨਰ—ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਲ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਯੇ ਸਨਾਥਾਸ਼੍ਚ ਦਾਤਾਰੋ ਗੀਤਵਾਦ੍ਯੈਰੁਪਸ੍ਥਿਤਾਃ ਯੇ ਚਾਨਾਥਾਃ ਪਰਾਨ੍ਨਾਦਾਃ ਕਾਲਸ੍ਤੇषੁ ਸਮਕ੍ਰਿਯਃ
ਜੋ ਸਹਾਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਦਾਨੀ ਹਨ, ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਜੋ ਅਨਾਥ ਹਨ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਖਾਣੇ 'ਤੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ—ਕਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ 'ਤੇ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।
ਫਲਂਤ੍ਯਕਾਲੇ ਨ ਰਸਾਯਨਾਨਿ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਨ੍ਯਪਿ ਚੌषਧਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਕਾਲੇਨ ਸਮਾਹृਤਾਨਿ ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਪ੍ਰਯਾਂਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸੁਖਂ ਦਿਸ਼ਂਤਿ
ਦਵਾਈਆਂ ਤੇ ਰਸਾਇਣ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹੋਣ, ਵੀ ਅਣਸਮੇਂ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਫਲਤਾ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਨਾਕਾਲਤੋ ऽਯਂ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਜਾਯਤੇ ਵਾ ਨਾਕਾਲਤਃ ਪੁष੍ਟਿਮਗ੍ਰ੍ਯਾਮੁਪੈਤਿ ਨਾਕਾਲਤਃ ਸੁਖਿਤਂ ਦੁਃਖਿਤਂ ਵਾ ਨਾਕਾਲਿਕਂ ਵਸ੍ਤੁ ਸਮਸ੍ਤਿ ਕਿਂਚਿਤ੍
ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਨ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਨ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨ ਖੁਸ਼ ਜਾਂ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਅਣਸਮੇਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਕਾਲੇਨ ਸ਼ੀਤਃ ਪ੍ਰਤਿਵਾਤਿ ਵਾਤਃਕਾਲੇਨ ਵृष੍ਟਿਰ੍ਜਲਦਾਨੁਪੈਤਿ ਕਾਲੇਨ ਚੋष੍ਮਾ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਕਾਲੇਨ ਸਰ੍ਵਂ ਸਫਲਤ੍ਵਮੇਤਿ
ਕਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਹਵਾ ਠੰਡੀ ਵਗਦੀ ਹੈ; ਕਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਕਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਗਰਮੀ ਠੰਡੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਪੂਰਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਲਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਭਵਸ੍ਯ ਹੇਤੁਃ ਕਾਲੇਨ ਸਸ੍ਯਾਨਿ ਭਵਂਤਿ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਕਾਲੇਨ ਸਸ੍ਯਾਨਿ ਲਯਂ ਪ੍ਰਯਾਂਤਿ ਕਾਲੇਨ ਸਂਜੀਵਤਿ ਜੀਵਲੋਕਃ
ਕਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਕਾਲ ਨਾਲ ਫਸਲਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਗਦੀਆਂ ਹਨ; ਕਾਲ ਨਾਲ ਫਸਲਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਕਾਲ ਨਾਲ ਜੀਵ-ਜਗਤ ਮੁੜ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤ੍ਥਂ ਕਾਲਾਤ੍ਮਨਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਯੋ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ ਕਾਲਾਤ੍ਮਾਨਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਕਾਲਾਤੀਤਂ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਾਲ-ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਲ-ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵਾਲਾ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਯਸ੍ਯ ਕਾਲੋ ਨ ਚ ਬਂਧਮੁਕ੍ਤੀ ਨ ਯਃ ਪੁਮਾਨ੍ਨ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ਨ ਵਿਸ਼੍ਵਮ੍ ਵਿਚਿਤ੍ਰਰੂਪਾਯ ਸ਼ਿਵਾਯ ਤਸ੍ਮੈ ਨਮਃਪਰਸ੍ਮੈ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਾਯ
ਉਸ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਰਲੇ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਨਾ ਬੰਨ੍ਹਾ ਹੈ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ, ਜੋ ਨਾ ਮਰਦ ਹੈ, ਨਾ ਕੁਦਰਤ, ਨਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਰੂਪਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਅਜੀਬ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਪਰਮ ਰੱਬ ਹੈ।
ਕੇਨ ਮਾਨੇਨ ਕਾਲੇਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਯੁਸ੍ਸਂਖ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ਸਂਖ੍ਯਾਰੂਪਸ੍ਯ ਕਾਲਸ੍ਯ ਕਃ ਪੁਨਃ ਪਰਮੋ ऽਵਧਿਃ
ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਕਿਹੜੀ ਮਾਪ ਨਾਲ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀ ਮਿਆਦ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਤੇ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਗਿਣਦੇ ਤੇ ਮਾਪਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੱਦ ਕੀ ਹੈ?
ਆਯੁषੋ ऽਤ੍ਰ ਨਿਮੇषਾਖ੍ਯਮਾਦ੍ਯਮਾਨਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ਸਂਖ੍ਯਾਰੂਪਸ੍ਯ ਕਾਲਸ੍ਯ ਸ਼ਾਂਤ੍ਤ੍ਵਤੀਤਕਲਾਵਧਿ
ਇੱਥੇ, ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ 'ਨਿਮੇਸ਼' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਝਪਕਣ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੱਦ, ਜੋ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।
ਅਕ੍ਸ਼ਿਪਕ੍ਸ਼੍ਮਪਰਿਕ੍ਸ਼ੇਪੋ ਨਿਮੇषਃ ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਃ ਤਾਦृਸ਼ਾਨਾਂ ਨਿਮੇषਾਣਾਂ ਕਾष੍ਠਾ ਦਸ਼ ਚ ਪਞ੍ਚ ਚ
ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਪਲਕ ਝਪਕਣ ਨੂੰ 'ਨਿਮੇਸ਼' ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ 'ਕਾਠਾ' ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਕਾष੍ਠਾਂਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਲਾ ਨਾਮ ਕਲਾਂਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਨ੍ਮੁਹੂਰ੍ਤਕਃ ਮੁਹੂਰ੍ਤਾਨਾਮਪਿ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਤੀਹ ਕਾਠਾ ਨੂੰ 'ਕਲਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੀਹ ਕਲਾ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ 'ਮਹੂਰਤ' ਬਣਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਤੀਹ ਮਹੂਰਤਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਸਂਖ੍ਯੈਰਹੋਰਾਤ੍ਰੈਰ੍ਮਾਸਃ ਪਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵਯਾਤ੍ਮਕਃ
ਤੀਹ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਜ੍ਞੇਯਂ ਪਿਤ੍ਰ੍ਯਮਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਮਾਸਃ ਕृष੍ਣਸਿਤਾਤ੍ਮਕਃ
ਜਾਣ ਲਓ ਕਿ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।
ਮਾਸੈਸ੍ਤੈਰਯਨਂ षਡ੍ਭਿਰ੍ਵਰ੍षਂ ਦ੍ਵੇ ਚਾਯਨਂ ਮਤਮ੍ ਲੌਕਿਕੇਨੈਵ ਮਾਨੇਨ ਅਬ੍ਦੋ ਯੋ ਮਾਨੁषਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਉਹ ਮਹੀਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਇੱਕ ਅਯਨ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਦੋ ਅਯਨ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਏਤਦ੍ਦਿਵ੍ਯਮਹੋਰਾਤ੍ਰਮਿਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਚਾਯਨਂ ਰਾਤ੍ਰਿਸ੍ਤਥੋਦਗਯਨਂ ਦਿਨਮ੍
ਇਹ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਵਿਆ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਹੈ: ਦੱਖਣੀ ਅਯਨ ਰਾਤ ਹੈ, ਉੱਤਰੀ ਅਯਨ ਦਿਨ ਹੈ।
ਮਾਸਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਹੋਰਾਤ੍ਰੈਰ੍ਦਿਵ੍ਯੋ ਮਾਨੁषਵਤ੍ਸ੍ਮृਤਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ऽਪਿ ਦੇਵਾਨਾਂ ਮਾਸੈਰ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਸ੍ਤਥਾ
ਦਿਵਿਆ ਮਹੀਨਾ ਤੀਹ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਰਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।