ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਗਤਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਤਾਮਸੀ ਸ੍ਯਾਦਧੋਗਤਿਃ ਮਧ੍ਯਮਾ ਤੁ ਗਤਿਰ੍ਯਾ ਸਾ ਰਾਜਸੀ ਪਰਿਪਠ੍ਯਤੇ
ਉਪਰ ਵੱਲ ਚਲਣੀ ਗਤੀ ਸਾਤਵਿਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਚਲਣੀ ਤਾਮਸਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਗਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸਿਕ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਪਞ੍ਚਕਂ ਚੈਵ ਭੂਤਪਞ੍ਚਕਮੇਵ ਚ ਜ੍ਞਾਨੇਂਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪਞ੍ਚੈਕ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ
ਪੰਜ ਸੁਖਮ ਤੱਤ, ਪੰਜ ਸਥੂਲ ਤੱਤ, ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੇ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੇ—ਇਹ ਸਭ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਧਾਨਬੁਦ੍ਧ੍ਯਹਂਕਾਰਮਨਾਂਸਿ ਚ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ ਸਮਾਸਾਦੇਵਮਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸਵਿਕਾਰਮੁਦਾਹृਤਮ੍
ਮੁੱਖ ਪਦਾਰਥ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਮਨ—ਇਹ ਚਾਰ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਅਵਿਆਕਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਹਨ।
ਤਤ੍ਕਾਰਣਦਸ਼ਾਪਨ੍ਨਮਵ੍ਯਕ੍ਤਮਿਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਕਾਰ੍ਯਦਸ਼ਾਪਨ੍ਨਂ ਸ਼ਰੀਰਾਦਿਘਟਾਦਿਵਤ੍
ਜਦੋਂ ਕਾਰਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਵਿਆਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਫਲ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਜਾਂ ਸਰੀਰ।
ਯਥਾ ਘਟਾਦਿਕਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਮृਦਾਦੇਰ੍ਨਾਤਿਭਿਦ੍ਯਤੇ ਸ਼ਰੀਰਾਦਿ ਤਥਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤਮਵ੍ਯਕ੍ਤਾਨ੍ਨਾਤਿਭਿਦ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਆਦਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਾਦਵ੍ਯਕ੍ਤਮੇਵੈਕ੍ਯਕਾਰਣਂ ਕਰਣਾਨਿ ਚ ਸ਼ਰੀਰਂ ਚ ਤਦਾਧਾਰਂ ਤਦ੍ਭੋਗ੍ਯਂ ਚਾਪਿ ਨੇਤਰਤ੍
ਇਸ ਲਈ ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੀ ਇਕੋ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਸਦੇ ਆਧਾਰ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਉਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਰੀਰੇਭ੍ਯੋ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕਸ੍ਯ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ਆਤ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਾਭਿਧੇਯਸ੍ਯ ਵਸ੍ਤੁਤੋ ऽਪਿ ਕੁਤਃ ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, 'ਆਤਮਾ' ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ ਸਥਿਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਰੀਰੇਭ੍ਯੋ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕੋ ਵਿਭੋਰ੍ਧ੍ਰੁਵਮ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯੇਵ ਕਸ਼੍ਚਿਦਾਤ੍ਮੇਤਿ ਹੇਤੁਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸੁਦੁਰ੍ਗਮਃ
ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ ਦਾ ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ।
ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਰੀਰਾਣਾਂ ਨਾਤ੍ਮਤਾ ਸਦ੍ਭਿਰਿष੍ਯਤੇ ਸ੍ਮृਤੇਰਨਿਯਤਜ੍ਞਾਨਾਦਯਾਵਦ੍ਦੇਹਵੇਦਨਾਤ੍
ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਯਾਦ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣ ਅਣਿਸਚਿਤ ਹਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਗਾਹੀ ਤਕ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਤਃ ਸ੍ਮਰ੍ਤਾਨੁਭੂਤਾਨਾਮਸ਼ੇषਜ੍ਞੇਯਗੋਚਰਃ ਅਨ੍ਤਰ੍ਯਾਮੀਤਿ ਵੇਦੇषੁ ਵੇਦਾਂਤੇषੁ ਚ ਗੀਯਤੇ
ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਸਭ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਰਸ਼ਕ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਸਭ ਜਾਣਣਯੋਗ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ 'ਅੰਤਰਯਾਮੀ' ਵੈਦਾਂ ਤੇ ਵੈਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਂ ਤਤ੍ਰ ਸ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਃ ਤਥਾਪਿ ਕ੍ਵਾਪਿ ਕੇਨਾਪਿ ਵ੍ਯਕ੍ਤਮੇष ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੱਲੋਂ ਉਹ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।
ਨੈਵਾਯਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯੋ ਨਾਪਰੈਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰਪਿ
ਉਹ ਨਾਂ ਤਾਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਇੰਦ੍ਰੀ ਨਾਲ।
ਨ ਚ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਨ ਪੁਮਾਨੇष ਨੈਵ ਚਾਪਿ ਨਪੁਂਸਕਃ ਨੈਵੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਾਪਿ ਤਿਰ੍ਯਕ੍ ਨਾਧਸ੍ਤਾਨ੍ਨ ਕੁਤਸ਼੍ਚਨ
ਉਹ ਨਾਂ ਔਰਤ ਹੈ, ਨਾਂ ਮਰਦ, ਨਾਂ ਹੀ ਨਪੁੰਸਕ; ਨਾਂ ਉਪਰ ਹੈ, ਨਾਂ ਪਾਰ, ਨਾਂ ਹੇਠਾਂ, ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ।
ਅਸ਼ਰੀਰਂ ਸ਼ਰੀਰੇषੁ ਚਲੇषੁ ਸ੍ਥਾਣੁਮਵ੍ਯਯਮ੍ ਸਦਾ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਂ ਧੀਰੋ ਨਰਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਮਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍
ਉਹ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਦੇ, ਪਰ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ, ਅਟੱਲ ਹੈ—ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਉਸਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚਿੰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਕਿਮਤ੍ਰ ਬਹੁਨੋਕ੍ਤੇਨ ਪੁਰੁषੋ ਦੇਹਤਃ ਪृਥਕ੍ ਅਪृਥਗ੍ਯੇ ਤੁ ਪਸ਼੍ਯਂਤਿ ਹ੍ਯਸਮ੍ਯਕ੍ਤੇषੁ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਇੱਥੇ ਵਧੇਰੇ ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਉਹ ਗਲਤ ਸਮਝ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਯਚ੍ਛਰੀਰਮਿਦਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਤਤਃ ਪਰਮ੍ ਅਸ਼ੁਦ੍ਧਮਵਸ਼ਂ ਦੁਃਖਮਧ੍ਰੁਵਂ ਨ ਚ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸ਼ੁੱਧ, ਬੇਬਸ, ਦੁੱਖਦਾਈ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਹੈ; ਇਹ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ।
ਵਿਪਦਾਂ ਵੀਜਭੂਤੇਨ ਪੁਰੁषਸ੍ਤੇਨ ਸਂਯੁਤਃ ਸੁਖੀ ਦੁਃਖੀ ਚ ਮੂਢਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ ਸ੍ਵੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ
ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਖੁਸ਼, ਦੁਖੀ ਜਾਂ ਮੂਰਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਦ੍ਭਿਰਾਪ੍ਲਵਿਤਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਜਨਯਤ੍ਯਂਕੁਰਂ ਯਥਾ ਆਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਪ੍ਲਾਵਿਤਂ ਕਰ੍ਮ ਦੇਹਂ ਜਨਯਤੇ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਖੇਤ ਅੰਕੁਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਕਰਮ ਸਰੀਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਤ੍ਯਂਤਮਸੁਖਾਵਾਸਾਸ੍ਸ੍ਮृਤਾਸ਼੍ਚੈਕਾਂਤਮृਤ੍ਯਵਃ ਅਨਾਗਤਾ ਅਤੀਤਾਸ਼੍ਚ ਤਨਵੋ ऽਸ੍ਯ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ
ਅਤਿ ਸੁਖ ਦੇ ਵਾਸ ਤੇ ਪੂਰਨ ਮੌਤਾਂ, ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਗੁਜ਼ਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ—ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਨ।
ਆਗਤ੍ਯਾਗਤ੍ਯ ਸ਼ੀਰ੍ਣੇषੁ ਸ਼ਰੀਰੇषੁ ਸ਼ਰੀਰਿਣਃ ਅਤ੍ਯਂਤਵਸਤਿਃ ਕ੍ਵਾਪਿ ਨ ਕੇਨਾਪਿ ਚ ਲਭ੍ਯਤੇ
ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ, ਜਦ ਸਰੀਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਛਾਦਿਤਸ਼੍ਚ ਵਿਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ਰੀਰੈਰੇषੁ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਚਂਦ੍ਰਬਿਂਬਵਦਾਕਾਸ਼ੇ ਤਰਲੈਰਭ੍ਰਸਂਚਯੈਃ
ਸਰੀਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਤੇ ਵੱਖ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਚੰਨ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਬਦਲਾਂ ਦੇ ਹਲੇਰੇ ਨਾਲ, ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
ਅਨੇਕਦੇਹਭੇਦੇਨ ਭਿਨ੍ਨਾ ਵृਤ੍ਤਿਰਿਹਾਤ੍ਮਨਃ ਅष੍ਟਾਪਦਪਰਿਕ੍ਸ਼ੇਪੇ ਹ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮੁਦ੍ਰੇਵ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ
ਇੱਥੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕਈ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵੱਖਰੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸ਼ਟਾਪਦ ਦੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੇ ਦੀ ਚਾਲ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨੈਵਾਸ੍ਯ ਭਵਿਤਾ ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ਨਾਸੌ ਭਵਤਿ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ਪਥਿ ਸਂਗਮ ਏਵਾਯਂ ਦਾਰੈਃ ਪੁਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਬਂਧੁਭਿਃ
ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜੋ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਵਕਤੀ ਮਿਲਾਪ ਹੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਕਾष੍ਠਂ ਚ ਕਾष੍ਠਂ ਚ ਸਮੇਯਾਤਾਂ ਮਹੋਦਧੌ ਸਮੇਤ੍ਯ ਚ ਵ੍ਯਪੇਯਾਤਾਂ ਤਦ੍ਵਦ੍ਭੂਤਸਮਾਗਮਃ
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਲੱਕੜ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ।
ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ਼ਰੀਰਂ ਤਚ੍ਛਰੀਰਂ ਤਨ੍ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤੌ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਪਰਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਾਵੁਭੌ ਤਂ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਃ
ਇਕ ਜੀਵ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸਰੀਰ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਕੋਈ ਹੋਰ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਯਾਃ ਸ੍ਥਾਵਰਾਂਤਸ਼੍ਚ ਪਸ਼ਵਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ਪਸ਼ੂਨਾਮੇਵ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮੇਤਨ੍ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਡੋਲ ਤੱਕ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ 'ਪਸ਼ੂ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਉਦਾਹਰਨ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਸ ਏष ਬਧ੍ਯਤੇ ਪਾਸ਼ੈਃ ਸੁਖਦੁਃਖਾਸ਼ਨਃ ਪਸ਼ੁਃ ਲੀਲਾਸਾਧਨਭੂਤੋ ਯ ਈਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯੇਤਿ ਸੂਰਯਃ
ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਕਹੀ ਹੈ।
ਅਜ੍ਞੋ ਜਂਤੁਰਨੀਸ਼ੋ ऽਯਮਾਤ੍ਮਨਸ੍ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਃ ਈਸ਼੍ਵਰਪ੍ਰੇਰਿਤੋ ਗਚ੍ਛੇਤ੍ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਵਾ ਸ਼੍ਵਭ੍ਰਮੇਵ ਵਾ
ਇਹ ਅਗਿਆਨੀ ਜੀਵ, ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜੰਨਤ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯਾਕਰ੍ਣ੍ਯਾਨਿਲਵਚੋ ਮੁਨਯਃ ਪ੍ਰੀਤਮਾਨਸਾਃ ਪ੍ਰੋਚੁਃ ਪ੍ਰਣਮ੍ਯ ਤਂ ਵਾਯੁਂ ਸ਼ੈਵਾਗਮਵਿਚਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਹਵਾ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਮਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਵਾਯੂ ਨੂੰ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਅਗਮ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ।
ਯੋ ऽਯਂ ਪਸ਼ੁਰਿਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਯਸ਼੍ਚ ਪਾਸ਼ ਉਦਾਹृਤਃ ਅਭ੍ਯਾਂ ਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਕੋਯਮਸ੍ਤਿ ਤਯੋਃ ਪਤਿਃ
ਜੋ 'ਪਸ਼ੂ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਜੋ 'ਪਾਸ਼' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਮਾਲਕ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ?