ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਕ੍ਸ਼ਰਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਪੁਰੁषੋ ऽਕ੍ਸ਼ਰ ਉਚ੍ਯਤੇ ਤਾਵਿਮੌ ਪ੍ਰੇਰਯਤ੍ਯਨ੍ਯਸ੍ਸ ਪਰਾ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਕਸ਼ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਕਸ਼ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਨੋਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੋਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ।
ਕੈषਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਰਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਕ ਏष ਪੁਰੁषੋ ਮਤਃ ਅਨਯੋਃ ਕੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਕੋਯਂ ਪ੍ਰੇਰਕ ਈਸ਼੍ਵਰਃ
ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ? ਆਤਮਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਦੋਨੋਂ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਕੌਣ ਹੈ?
ਮਾਯਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਰੁਦ੍ਦਿष੍ਟਾ ਪੁਰੁषੋ ਮਾਯਯਾ ਵृਤਃ ਸਂਬਨ੍ਧੋ ਮੂਲਕਰ੍ਮਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ਿਵਃ ਪ੍ਰੇਰਕ ਈਸ਼੍ਵਰਃ
ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੋਨੋਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਮੂਲ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।
ਕੇਯਂ ਮਾਯਾ ਸਮਾ ਖ੍ਯਾਤਾ ਕਿਂਰੂਪੋ ਮਾਯਯਾ ਵृਤਃ ਮੂਲਂ ਕੀਦृਕ੍ ਕੁਤੋ ਵਾਸ੍ਯ ਕਿਂ ਸ਼ਿਵਤ੍ਵਂ ਕੁਤਸ਼੍ਸ਼ਿਵਃ
ਇਹ ਮਾਇਆ ਕੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਕੀ ਹੈ, ਕਿੱਥੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਸ਼ਿਵਤਵ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਕਿੱਥੋਂ ਹੈ?
ਮਾਯਾ ਮਾਹੇਸ਼੍ਵਰੀ ਸ਼ਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚਿਦ੍ਰੂਪੋ ਮਾਯਯਾ ਵृਤਃ ਮਲਸ਼੍ਚਿਚ੍ਛਾਦਕੋ ਨੈਜੋ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਸ਼ਿਵਤਾ ਸ੍ਵਤਃ
ਮਾਇਆ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਚੇਤਨ ਰੂਪ ਹੈ। ਮਲ, ਜੋ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੈਲ ਹੈ, ਚੇਤਨਤਾ ਨੂੰ ਢੱਕਦਾ ਹੈ; ਪਵਿਤਰਤਾ ਹੀ ਸ਼ਿਵਤਵ ਹੈ।
ਆਵृਣੋਤਿ ਕਥਂ ਮਾਯਾ ਵ੍ਯਾਪਿਨਂ ਕੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਚਾਵृਤਿਃ ਪੁਂਸਃ ਕੇਨ ਵਾ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਮਾਇਆ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਢੱਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ? ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਇਹ ਢਕਾਈ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
ਆਵृਤਿਰ੍ਵ੍ਯਪਿਨੋ ऽਪਿ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵ੍ਯਾਪਿ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਕਲਾਦ੍ਯਪਿ ਹੇਤੁਃ ਕਰ੍ਮੈਵ ਭੋਗਾਰ੍ਥਂ ਨਿਵਰ੍ਤੇਤ ਮਲਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍
ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਵੀ ਕਰਮ ਹੀ—ਕਲਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ—ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਮਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਰਮ ਵੀ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਲਾਦਿ ਕਥ੍ਯਤੇ ਕਿਂ ਤਤ੍ਕਰ੍ਮ ਵਾ ਕਿਮੁਦਾਹृਤਮ੍ ਤਤ੍ਕਿਮਾਦਿ ਕਿਮਨ੍ਤਂ ਵਾ ਕਿਂ ਫਲਂ ਵਾ ਕਿਮਾਸ਼੍ਰਯਮ੍
ਕਲਾ ਆਦਿ ਕੀਹ ਹੈ? ਕਰਮ ਕੀਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਅੰਤ ਕੀਹ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਕੀਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?
ਕਸ੍ਯ ਭੋਗੇਨ ਕਿਂ ਭੋਗ੍ਯਂ ਕਿਂ ਵਾ ਤਦ੍ਭੋਗਸਾਧਨਮ੍ ਮਲਕ੍ਸ਼ਯਸ੍ਯ ਕੋ ਹੇਤੁਃ ਕੀਦृਕ੍ ਕ੍ਸ਼ੀਣਮਲਃ ਪੁਮਾਨ੍
ਕਿਸ ਦੀ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਕੀਹ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਅਨੁਭਵ ਲਈ ਸਾਧਨ ਕੀਹ ਹੈ? ਮਲ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਲ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਕਲਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਚ ਰਾਗਸ਼੍ਚ ਕਾਲੋ ਨਿਯਤਿਰੇਵ ਚ ਕਲਾਦਯਸ੍ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾ ਯੋ ਭੋਕ੍ਤਾ ਪੁਰੁषੋ ਭਵੇਤ੍
ਕਲਾ, ਗਿਆਨ, ਰਾਗ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਨਿਯਤ—ਇਹ ਕਲਾ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ; ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੁਣ੍ਯਪਾਪਾਤ੍ਮਕਂ ਕਰ੍ਮ ਸੁਖਦੁਃਖਫਲਂ ਤੁ ਯਤ੍ ਅਨਾਦਿਮਲਭੋਗਾਨ੍ਤਮਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਮਸਮਾਸ਼੍ਰਯਮ੍
ਕਰਮ, ਜੋ ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਜਾਣਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਮਲ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭੋਗਃ ਕਰ੍ਮਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਭੋਗਮਵ੍ਯਕ੍ਤਮੁਚ੍ਯਤੇ ਬਾਹ੍ਯਾਂਤਃਕਰਣਦ੍ਵਾਰਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਭੋਗਸਾਧਨਮ੍
ਅਨੁਭਵ ਕਰਮ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਵਿਆਕਤ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਰੀਰ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।
ਭਾਵਾਤਿਸ਼ਯਲਬ੍ਧੇਨ ਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਮਲਕ੍ਸ਼ਯਃ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਚਾਤ੍ਮਮਲੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪੁਮਾਞ੍ਚ੍ਛਿਵਸਮੋ ਭਵੇਤ੍
ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਖਾਸ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਲ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਦਾ ਮਲ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਲਾਦਿਪਞ੍ਚਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਕਿਂ ਕਰ੍ਮ ਪृਥਗੁਚ੍ਯਤੇ ਭੋਕ੍ਤੇਤਿ ਪੁਰੁषਸ਼੍ਚੇਤਿ ਯੇਨਾਤ੍ਮਾ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ
ਕਲਾ ਆਦਿ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਕਰਮ ਕੀਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਕੌਣ ਹੈ?
ਕਿਮਾਤ੍ਮਕਂ ਤਦਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਕੇਨਾਕਾਰੇਣ ਭੁਜ੍ਯਤੇ ਕਿਂ ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਰਣਂ ਭੁਕ੍ਤੌ ਸ਼ਰੀਰਂ ਚ ਕਿਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਅਵਿਆਕਤ ਦੀ ਸਭਾ ਕੀਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਕੀਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਕਿਹੜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਦਿਕ੍ਕ੍ਰਿਯਾਵ੍ਯਂਜਕਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਕਾਲੋ ਰਾਗਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਃ ਕਾਲੋ ऽਵਚ੍ਛੇਦਕਸ੍ਤਤ੍ਰ ਨਿਯਤਿਸ੍ਤੁ ਨਿਯਾਮਿਕਾ
ਗਿਆਨ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਮਾਂ ਰਾਗ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਸਮਾਂ ਹੀ ਹੱਦਬੰਨਦੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਨਿਯਮ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਕਾਰਣਂ ਯਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਰਿਗੁਣਂ ਪ੍ਰਭਵਾਪ੍ਯਯਮ੍ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ਯਦਾਹੁਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਚਿਂਤਕਾਃ
ਜੋ ਅਵਿਆਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ, ਸਭ ਦੀ ਉਪਜ ਅਤੇ ਨਾਸ ਹੈ; ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕਲਾਤਸ੍ਤਦਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਮਨਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ਸੁਖਦੁਃਖਵਿਮੋਹਾਤ੍ਮਾ ਭੁਜ੍ਯਤੇ ਗੁਣਵਾਂਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ
ਕਲਾ ਤੋਂ ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਿਆਕਤ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਸੁਖ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਭੁਲਾਵੇ ਵਾਲਾ, ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਰਜਸ੍ਤਮ ਇਤਿ ਗੁਣਾਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਸਂਭਵਾਃ ਪ੍ਰਕृਤੌ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਰੂਪੇਣ ਤਿਲੇ ਤੈਲਮਿਵ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਸਤ, ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਇਹ ਗੁਣ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਤਿਲ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਵਾਂਗ, ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸੁਖਂ ਚ ਸੁਖਹੇਤੁਸ਼੍ਚ ਸਮਾਸਾਤ੍ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ਰਾਜਸਂ ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਾਸਾਤ੍ਸ੍ਤਂਭਮੋਹੌ ਤੁ ਤਾਮਸੌ
ਸੁਖ ਅਤੇ ਸੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਤਵਿਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਰਾਜਸਿਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੜਤਾ ਤੇ ਭੁਲਾਵਾ ਤਾਮਸਿਕ ਹਨ।
ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਗਤਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਤਾਮਸੀ ਸ੍ਯਾਦਧੋਗਤਿਃ ਮਧ੍ਯਮਾ ਤੁ ਗਤਿਰ੍ਯਾ ਸਾ ਰਾਜਸੀ ਪਰਿਪਠ੍ਯਤੇ
ਉਪਰ ਵੱਲ ਚਲਣੀ ਗਤੀ ਸਾਤਵਿਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਚਲਣੀ ਤਾਮਸਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਗਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸਿਕ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਪਞ੍ਚਕਂ ਚੈਵ ਭੂਤਪਞ੍ਚਕਮੇਵ ਚ ਜ੍ਞਾਨੇਂਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪਞ੍ਚੈਕ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ
ਪੰਜ ਸੁਖਮ ਤੱਤ, ਪੰਜ ਸਥੂਲ ਤੱਤ, ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੇ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੇ—ਇਹ ਸਭ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਧਾਨਬੁਦ੍ਧ੍ਯਹਂਕਾਰਮਨਾਂਸਿ ਚ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ ਸਮਾਸਾਦੇਵਮਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸਵਿਕਾਰਮੁਦਾਹृਤਮ੍
ਮੁੱਖ ਪਦਾਰਥ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਮਨ—ਇਹ ਚਾਰ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਅਵਿਆਕਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਹਨ।
ਤਤ੍ਕਾਰਣਦਸ਼ਾਪਨ੍ਨਮਵ੍ਯਕ੍ਤਮਿਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਕਾਰ੍ਯਦਸ਼ਾਪਨ੍ਨਂ ਸ਼ਰੀਰਾਦਿਘਟਾਦਿਵਤ੍
ਜਦੋਂ ਕਾਰਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਵਿਆਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਫਲ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਜਾਂ ਸਰੀਰ।
ਯਥਾ ਘਟਾਦਿਕਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਮृਦਾਦੇਰ੍ਨਾਤਿਭਿਦ੍ਯਤੇ ਸ਼ਰੀਰਾਦਿ ਤਥਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤਮਵ੍ਯਕ੍ਤਾਨ੍ਨਾਤਿਭਿਦ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਆਦਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਾਦਵ੍ਯਕ੍ਤਮੇਵੈਕ੍ਯਕਾਰਣਂ ਕਰਣਾਨਿ ਚ ਸ਼ਰੀਰਂ ਚ ਤਦਾਧਾਰਂ ਤਦ੍ਭੋਗ੍ਯਂ ਚਾਪਿ ਨੇਤਰਤ੍
ਇਸ ਲਈ ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੀ ਇਕੋ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਸਦੇ ਆਧਾਰ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਉਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਰੀਰੇਭ੍ਯੋ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕਸ੍ਯ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ਆਤ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਾਭਿਧੇਯਸ੍ਯ ਵਸ੍ਤੁਤੋ ऽਪਿ ਕੁਤਃ ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, 'ਆਤਮਾ' ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ ਸਥਿਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਰੀਰੇਭ੍ਯੋ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕੋ ਵਿਭੋਰ੍ਧ੍ਰੁਵਮ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯੇਵ ਕਸ਼੍ਚਿਦਾਤ੍ਮੇਤਿ ਹੇਤੁਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸੁਦੁਰ੍ਗਮਃ
ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ ਦਾ ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ।
ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਰੀਰਾਣਾਂ ਨਾਤ੍ਮਤਾ ਸਦ੍ਭਿਰਿष੍ਯਤੇ ਸ੍ਮृਤੇਰਨਿਯਤਜ੍ਞਾਨਾਦਯਾਵਦ੍ਦੇਹਵੇਦਨਾਤ੍
ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਯਾਦ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣ ਅਣਿਸਚਿਤ ਹਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਗਾਹੀ ਤਕ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਤਃ ਸ੍ਮਰ੍ਤਾਨੁਭੂਤਾਨਾਮਸ਼ੇषਜ੍ਞੇਯਗੋਚਰਃ ਅਨ੍ਤਰ੍ਯਾਮੀਤਿ ਵੇਦੇषੁ ਵੇਦਾਂਤੇषੁ ਚ ਗੀਯਤੇ
ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਸਭ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਰਸ਼ਕ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਸਭ ਜਾਣਣਯੋਗ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ 'ਅੰਤਰਯਾਮੀ' ਵੈਦਾਂ ਤੇ ਵੈਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।