ਅਨਂਤਰਂ ਤੁ ਵਕ੍ਤ੍ਰੇਭ੍ਯੋ ਵੇਦਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਨਿਰ੍ਗਤਾਃ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਸਰ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਤਨ੍ਮੁਖਾਦਭਵਤ੍ਤਤਃ
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਵੇਦ ਨਿਕਲੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।
ਯਦਾਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਰਂ ਸ਼ਕ੍ਤਾ ਨਾਧਿਗਂਤੁਂ ਪ੍ਰਜਾ ਭੁਵਿ ਤਦਾ ਵਿਦ੍ਯਾਸਮਾਸਾਰ੍ਥਂ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰਨਿਯੋਗਤਃ
ਜਦ ਧਰਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਸਾਰ ਸੰਖੇਪ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਦ੍ਵਾਪਰਾਂਤੇषੁ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵਂਭਰਃ ਪ੍ਰਭੁਃ ਵ੍ਯਾਸਨਾਮ੍ਨਾ ਚਰਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਵਤੀਰ੍ਯ ਮਹੀਤਲੇ
ਹਰ ਦਵਾਪਰ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਵਿਅਾਸ ਨਾਮ 'ਤੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਵ੍ਯਸ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਵੇਦਾਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਾਪਰੇਦ੍ਵਾਪਰੇ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ਨਿਰ੍ਮਿਤਾਨਿ ਪੁਰਾਣਾਨਿ ਅਨ੍ਯਾਨਿ ਚ ਤਤਃ ਪਰਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਹਰ ਦਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰੰਥ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਚਾਸ੍ਮਿਨ੍ਕृष੍ਣਦ੍ਵੈਪਾਯਨਾਖ੍ਯਯਾ ਅਰਣ੍ਯਾਮਿਵ ਹਵ੍ਯਾਸ਼ੀ ਸਤ੍ਯਵਤ੍ਯਾਮਜਾਯਤ
ਇਸ ਦਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਹ ਸਤਯਵਤੀ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਵੈਪਾਯਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਂਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਯ ਸ ਪੁਨਰ੍ਵੇਦਾਂਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਕृਤਵਾਨ੍ਮੁਨਿਃ ਵ੍ਯਸ੍ਤਵੇਦਤਯਾ ਲੋਕੇ ਵੇਦਵ੍ਯਾਸ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਃ
ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਕਰਕੇ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਵੰਡਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਦਵਿਆਸ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੁਰਾਣਾਨਾਞ੍ਚ ਸਂਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਂ ਚਤੁਰ੍ਲਕ੍ਸ਼ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ ਅਦ੍ਯਾਪਿ ਦੇਵਲੋਕੇ ਤਚ੍ਛਤਕੋਟਿਪ੍ਰਵਿਸ੍ਤਰਮ੍
ਉਸ ਨੇ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚਾਰ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਅੱਜ ਵੀ ਦੇਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੌ ਕਰੋੜ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਯੋ ਵਿਦ੍ਯਾਚ੍ਚਤੁਰੋ ਵੇਦਾਨ੍ ਸਾਂਗੋਪਣਿषਦਾਨ੍ਦ੍ਵਿਜਃ ਨ ਚੇਤ੍ਪੁਰਾਣਂ ਸਂਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਨੈਵ ਸ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਚਕ੍ਸ਼ਣਃ
ਜੋ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਚਾਰੇ ਵੇਦਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੁਰਾਣਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਸਚਮੁਚ ਗਿਆਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਪੁਰਾਣਾਭ੍ਯਾਂ ਵੇਦਂ ਸਮੁਪਬृਂਹਯੇਤ੍ ਬਿਭੇਤ੍ਯਲ੍ਪਸ਼੍ਰੁਤਾਦ੍ਵੇਦੋ ਮਾਮਯਂ ਪ੍ਰਤਰਿष੍ਯਤਿ
ਵੇਦ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਵੇਦ ਡਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਥੋੜੀ ਸੁਣਵਾਈ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਵਾਂ।
ਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਵਂਸ਼ੋ ਮਨ੍ਵਂਤਰਾਣਿ ਚ ਵਂਸ਼ਾਨੁਚਰਿਤਂ ਚੈਵ ਪੁਰਾਣਂ ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਵੰਸ਼, ਮਨਵਾਂਤਰ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਥਾ—ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਦੇ ਪੰਜ ਲੱਛਣ ਹਨ।
ਦਸ਼ਧਾ ਚਾष੍ਟਧਾ ਚੈਤਤ੍ਪੁਰਾਣਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ਬृਹਤ੍ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਪ੍ਰਭੇਦੇਨ ਮੁਨਿਭਿਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਤ੍ਤਮੈਃ
ਪੁਰਾਣਾ ਦਸ ਤੇ ਅਠ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਸੰਖੇਪ ਭੇਦ ਨਾਲ, ਤੱਤ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਂ ਪਾਦ੍ਮਂ ਵੈष੍ਣਵਂ ਚ ਸ਼ੈਵਂ ਭਾਗਵਤਂ ਤਥਾ ਭਵਿष੍ਯਂ ਨਾਰਦੀਯਂ ਚ ਮਾਰ੍ਕਂਡੇਯਮਤਃ ਪਰਮ੍
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪਦਮ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਸ਼ਿਵ, ਭਾਗਵਤ, ਭਵਿਸ਼ਯ, ਨਾਰਦ, ਤੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ—ਇਹ ਮੁੱਖ ਹਨ।
ਆਗ੍ਨੇਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵੈਵਰ੍ਤਂ ਲੈਂਗਂ ਵਾਰਾਹਮੇਵ ਚ ਸ੍ਕਾਨ੍ਦਂ ਚ ਵਾਮਨਂ ਚੈਵ ਕੌਰ੍ਮ੍ਯਂ ਮਾਤ੍ਸ੍ਯਂ ਚ ਗਾਰੁਡਮ੍
ਅਗਨਿਆ, ਬ੍ਰਹਮਵੈਵਰਤ, ਲਿੰਗ, ਵਾਰਾਹ, ਸਕੰਦ, ਵਾਮਨ, ਕੂਰਮ, ਮਤਸਯ ਤੇ ਗਾਰੁੜ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਂਡਂ ਚੇਤਿ ਪੁਣ੍ਯੋ ऽਯਂ ਪੁਰਾਣਾਨਾਮਨੁਕ੍ਰਮਃ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੈਵਂ ਤੁਰੀਯਂ ਯਚ੍ਛਾਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਸਾਧਕਮ੍
ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਵੀ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕ੍ਰਮ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣਾ ਚੌਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਲਕੜੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਗ੍ਰਂਥੋ ਲਕ੍ਸ਼ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤਦ੍ਵ੍ਯਸ੍ਤਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸਂਹਿਤਮ੍ ਨਿਰ੍ਮਿਤਂ ਤਚ੍ਛਿਵੇਨੈਵ ਤਤ੍ਰ ਧਰ੍ਮਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਃ
ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ, ਜੋ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ 'ਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਬਾਰਾਂ ਭਾਗਾਂ 'ਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਬਣਾਇਆ ਸੀ; ਇਸ 'ਚ ਧਰਮ ਦੀ ਮੂਲ ਨਿਭਾਈ ਹੋਈ ਹੈ।
ਤਦੁਕ੍ਤੇਨੈਵ ਧਰ੍ਮੇਣ ਸ਼ੈਵਾਸ੍ਤ੍ਰੈਵਰ੍ਣਿਕਾ ਨਰਾਃ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਮੁਕੁਤਿਮਨ੍ਵਿਚ੍ਛਞ੍ਚ੍ਛਿਵਮੇਵ ਸਮਾਸ਼੍ਰਯੇਤ੍
ਇਸ 'ਚ ਦੱਸੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਵਰਨਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਜਿਹੜੇ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਸਰਣ ਲੈਣ।
ਤਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯੈਵ ਦੇਵਾਨਾਮਪਿ ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ਨ ਚਾਨ੍ਯਥਾ
ਦੇਵਤੇ ਵੀ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਸਰਣ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਯਦਿਦਂ ਸ਼ੈਵਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਪੁਰਾਣਂ ਵੇਦਸਂਮਿਤਮ੍ ਤਸ੍ਯ ਭੇਦਾਨ੍ਸਮਾਸੇਨ ਬ੍ਰੁਵਤੋ ਮੇ ਨਿਬੋਧਤ
ਹੁਣ, ਮੈਂ ਤੁਸੀਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼੍ਵਰਂ ਤਥਾ ਰੌਦ੍ਰਂ ਵੈਨਾਯਕਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ ਔਮਂ ਮਾਤृਪੁਰਾਣਂ ਚ ਰੁਦ੍ਰੈਕਾਦਸ਼ਕਂ ਤਥਾ
ਇਹ ਹਨ: ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ, ਰੌਦ੍ਰ, ਵਧੀਆ ਵੈਨਾਇਕ, ਔਮ, ਮਾਤ੍ਰੀ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਏਕਾਦਸ਼ਕ।
ਕੈਲਾਸਂ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰਂ ਚ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰਾਖ੍ਯਮੇਵ ਚ ਸਹਸ੍ਰਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰਾਖ੍ਯਂ ਵਾਯਵੀਯਂ ਤਤਃਪਰਮ੍
ਕੈਲਾਸ, ਸ਼ਤ-ਰੁਦ੍ਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਤ-ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਹਸ੍ਰ-ਕੋਟੀ-ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਾਯਵੀਯਾ—ਇਹ ਅਗਲੇ ਹਨ।
ਧਰ੍ਮਸਂਜ੍ਞਂ ਪੁਰਾਣਂ ਚੇਤ੍ਯੇਵਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਸਂਹਿਤਾਃ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਂ ਦਸ਼ਸਾਹਸ੍ਰਮੁਦਿਤਂ ਗ੍ਰਂਥਸਂਖ੍ਯਯਾ
ਧਰਮ ਨਾਮਕ ਪੁਰਾਣ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਭਾਗ ਹਨ; ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ।
ਰੌਦ੍ਰਂ ਵੈਨਾਯਕਂ ਚੌਮਂ ਮਾਤृਕਾਖ੍ਯਂ ਤਤਃ ਪਰਮ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮष੍ਟਸਾਹਸ੍ਰਂ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਸਹਸ੍ਰਕਮ੍
ਰੌਦ੍ਰ, ਵੈਨਾਇਕ, ਔਮ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇਕ 'ਚ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ, ਤੇ ਤੇਰਵਾਂ ਭਾਗ ਤੇਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਰੌਦ੍ਰਕਾਦਸ਼ਕਾਖ੍ਯਂ ਯਤ੍ਕੈਲਾਸਂ षਟ੍ਸਹਸ੍ਰਕਮ੍ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰਂ ਤ੍ਰਿਸਾਹਸ੍ਰਂ ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰਂ ਤਤਃ ਪਰਮ੍
ਰੁਦ੍ਰ-ਏਕਾਦਸ਼ਕ ਤੇ ਕੈਲਾਸ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ 'ਚ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ; ਸ਼ਤ-ਰੁਦ੍ਰ 'ਚ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਹਨ, ਤੇ ਕੋਟੀ-ਰੁਦ੍ਰ ਫਿਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਹਸ੍ਰੈਰ੍ਨਵਭਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਜ੍ਞਾਨਸਂਯੁਤਮ੍ ਸਹਸ੍ਰਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰਾਖ੍ਯਮੇਕਾਦਸ਼ਸਹਸ੍ਰਕਮ੍
ਸਹਸ੍ਰ-ਕੋਟੀ-ਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਹਰ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਸ 'ਚ ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ, ਜੋ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਚਤੁਸ੍ਸਹਸ੍ਰਸਂਖ੍ਯੇਯਂ ਵਾਯਵੀਯਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ ਧਰ੍ਮਸਂਜ੍ਞਂ ਪੁਰਾਣਂ ਯਤ੍ਤਦ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸਹਸ੍ਰਕਮ੍
ਵਾਯਵੀਯਾ, ਵਧੀਆ, ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਧਰਮ ਨਾਮਕ ਪੁਰਾਣ 'ਚ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ।
ਤਦੇਵਂ ਲਕ੍ਸ਼ਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਂ ਸ਼ੈਵਂ ਸ਼ਾਖਾਵਿਭੇਦਤਃ ਪੁਰਾਣਂ ਵੇਦਸਾਰਂ ਤਦ੍ਭੁਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਿਫਲਪ੍ਰਦਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ 'ਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ, ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ ਤੇ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵ੍ਯਾਸੇਨ ਤਤ੍ਤੁ ਸਂਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਸਹਸ੍ਰਕਮ੍ ਸ਼ੈਵਨ੍ਤਤ੍ਰ ਪੁਰਾਣਂ ਵੈ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਸਪ੍ਤਸਂਹਿਤਮ੍
ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚੌਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ 'ਚ ਸੰਖੇਪ ਕੀਤਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਚ, ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਚੌਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸੱਤ ਭਾਗ ਹਨ।
ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼੍ਵਰਾਖ੍ਯਾ ਤਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਰੁਦ੍ਰਸਂਹਿਤਾ ਤृਤੀਯਾ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰਾਖ੍ਯਾ ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰਾ ਚਤੁਰ੍ਥਿਕਾ
ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਪਹਿਲਾ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ, ਤੀਜਾ ਸ਼ਤ-ਰੁਦ੍ਰ, ਤੇ ਚੌਥਾ ਕੋਟੀ-ਰੁਦ੍ਰ।
ਪਞ੍ਚਮੀ ਕਥਿਤਾ ਚੋਮਾ षष੍ਠੀ ਕੈਲਾਸਸਂਹਿਤਾ ਸਪ੍ਤਮੀ ਵਾਯਵੀਯਾਖ੍ਯਾ ਸਪ੍ਤੈਵਂ ਸਂਹਿਤਾ ਇਹ
ਪੰਜਵਾਂ ਔਮਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਛੇਵਾਂ ਕੈਲਾਸ ਸੰਹਿਤਾ, ਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਵਾਯਵੀਯਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਸੱਤ ਭਾਗ ਹਨ।
ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼੍ਵਰਂ ਦ੍ਵਿਸਾਹਸ੍ਰਂ ਰੌਦ੍ਰਂ ਪਞ੍ਚਸ਼ਤਾਯੁਤਮ੍ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਥਾ ਦ੍ਵਿਸਾਹਸ੍ਰਂ ਸਾਰ੍ਧੈਕਸ਼ਤਮੀਰਿਤਮ੍
ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ 'ਚ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ, ਰੌਦ੍ਰ 'ਚ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਪੰਜ ਸੌ, ਤੀਜਾ ਵੀ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਇਕ ਸੌ ਤੀਹ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।