ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਵਿਭੂਤੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਤੇ ਵਿਧੀਆਂ ਬੜੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਭਗਤ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਜਾ ਲਈ ਪਾਤ੍ਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੇ, ਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਅਤੇ ਭੋਗ ਲਈ ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰੇ। ਪੂਜਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਪਾਤ੍ਰ ਜਾਂ ਵੱਖਰੇ ਘਰ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਲਸੀ ਜਾਂ ਅਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਹੀ ਭੋਗ ਚੜ੍ਹਾਵੇ। ਆਲਸੀ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਸੁਖਸ਼ਮ ਲਿੰਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਭੂਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਭੂਤੀ ਹੀ ਭੋਗ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ। ਵਿਭੂਤੀ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ—ਲੌਕਿਕ ਅੱਗ, ਵੇਦਿਕ ਅੱਗ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਅੱਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ। ਲੌਕਿਕ ਅੱਗ ਦੀ ਵਿਭੂਤੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਮਿੱਟੀ, ਲੱਕੜ, ਧਾਤੂ, ਅਨਾਜ ਆਦਿ। ਤਿਲ ਆਦਿ ਪਦਾਰਥ, ਕਪੜੇ ਆਦਿ, ਜਾਂ ਬੇ-ਮਿਆਦੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਵੀ ਵਿਭੂਤੀ ਹੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕੁੱਤੇ ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵੀ ਵਿਭੂਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਪਾਣੀ ਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇ। ਵੇਦਿਕ ਅੱਗ ਦੀ ਵਿਭੂਤੀ, ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਯਜਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪਹਿਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਭੂਤੀ ਨੂੰ ਪਹਿਨਣ ਨਾਲ ਕਰਮ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਘੋਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਬਿਲਵਾ ਲੱਕੜ ਜਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਅੱਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਗਾਂ ਦੀ ਗੋਬਰ ਜਾਂ ਸਧਾਰਣ ਗੋਬਰ ਜਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਮੀ, ਅਸ਼ਵਥ, ਪਲਾਸ਼, ਔਡੁੰਬਰ, ਵਟ, ਬਿਲਵਾ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਲੱਕੜਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਅੱਗ ਵਿਚ ਜਲਾਕੇ, ਵਿਭੂਤੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਂ, ਦਰਭਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਉਚਿਤ ਲੱਕੜ, ਸ਼ਿਵ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜਲਾਕੇ, ਸਾਫ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ, ਨਵੀਂ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿਚ ਵਿਭੂਤੀ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਭੂਤੀ ਚਮਕ ਲਈ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹੀ ਕਰਿਆ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸਾਰ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਲੋਕ ਅਨਾਜ ਆਦਿ ਨੂੰ ਜਲਾਕੇ ਚੰਗਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪੇਟ ਦੀ ਅੱਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਪਚਾ ਕੇ ਵਧੀਆ ਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਲਈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਟ ਜਗਤ ਦੀ ਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਸਾਰ ਨੂੰ ਲੈ ਲਿਆ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਜਲਾਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਭੂਤੀ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਲਾ ਲਈ। ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਹੁਣੇਲੇ ਵਿਚ, ਉਹ ਜਗਤ ਦੀ ਸਾਰ ਨੂੰ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ 'ਚ ਆਪਣਾ ਹੀ ਰਤਨ ਵਸਾਇਆ: ਵਾਲਾਂ ਵਿਚ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਾਰ, ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਹਵਾ ਦੀ ਸਾਰ, ਦਿਲ ਵਿਚ ਅੱਗ ਦੀ ਸਾਰ, ਚਮੜੀ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਾਰ, ਤੇ ਗੋਡਿਆਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਾਰ; ਉਵੇਂ ਹੀ, ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸਾਰ, ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਹੈ; ਤੇ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਆਪਣਾ ਹੀ ਵਿਸ਼ਤਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਇਉਂ, ਜਗਤ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਾਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭ ਜਾਨਵਰਾਂ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਉਸ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਿੰਘ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਸ਼' ਸਦਾ ਸੁਖ ਤੇ ਆਨੰਦ ਹੈ, 'ਮਾ' ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ, 'ਵਾ' ਸ਼ਕਤੀ, ਅਮਰਤਾ ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਹੈ। ਇਉਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਬਣਾਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਵਿਭੂਤੀ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਹਿਨੋ; ਪੂਜਾ ਸਮੇਂ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਪਾਣੀ ਦੇ। ਦਿਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਤ, ਮਰਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਔਰਤ, ਪੂਜਾ ਲਈ ਵਿਭੂਤੀ ਦਾ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪਹਿਨੋ। ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਭੂਤੀ ਦਾ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪਹਿਨ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵਿਭੂਤੀ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਉਹ ਸੱਚਾ ਤਪस्वੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਵ੍ਰਤ ਵਾਲਾ ਭਗਤ, ਅਸ਼ੁਧਤਾ ਜਾਂ ਜਨਮ-ਮਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਵਿਭੂਤੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਦਾ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ; ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ 'ਗੁਰੂ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਇਹੀ ਅਰਥ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਗ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ, ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਿਸ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਉਸ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ 'ਗੁਰੂ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਲਿੰਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਗੁਰੂ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਆਪਣੇ ਤਨ, ਮਨ ਤੇ ਬੋਲ ਨਾਲ, ਜੋ ਕੁਝ ਗੁਰੂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਖਿਆ, ਚਾਹੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸੰਭਵ, ਸੁਣਦਾ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਧ-ਮਨ ਵਾਲਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਵੀ, ਉਹ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਦীক্ষਾ ਲਈ ਯੋਗ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ, ਚੰਗਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਗ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਸਦਾ ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ, ਪੁੱਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੀਭ, ਲਿੰਗ, ਮੰਤ੍ਰ, ਵੀਰਯ, ਕੰਨ, ਤੇ ਗਰਭ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ-ਜਨਮ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਪੂਜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਿਤਾ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਡੁਬਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ, ਜਗਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਫਰਕ ਜਾਣ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਪੂਜੋ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਆਪਣੇ ਧਨ ਤੇ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥ, ਜੋ ਉਹ ਖੁਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੈਰ ਤੋਂ ਵਾਲਾਂ ਤੱਕ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਦੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼, ਵਿਭੂਤੀ, ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ, ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ, ਤੇ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੀ ਤੇ ਪੂਰੀ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।