ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਾਭੀ, ਜੀਭ, ਨੱਕ ਦੀ ਨੱਕੀ, ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ, ਕਮਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਜੋ ਲਿੰਗ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਲਿੰਗ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਪੌਰੁਸ਼ (ਚੇਤਨ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ (ਜੜ) ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਰੱਖਤ ਆਦਿ ਪੌਰੁਸ਼ ਹਨ, ਪਰ ਬੂਟੀਆਂ ਆਦਿ ਕੁਦਰਤੀ ਹਨ। ਛਾਸ਼ਟਿਕ (ਸੱਠ ਕਿਸਮਾਂ ਵਾਲਾ) ਅਨਾਜ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ਾਲੀ, ਗੋਧੂਮ ਆਦਿ ਪੌਰੁਸ਼ ਹਨ। ਪੌਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਲੋਕ ਕੁਦਰਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਧਨ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਲਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਰਸ-ਲਿੰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਸ-ਲਿੰਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਣ-ਲਿੰਗ, ਜੋ ਮੰਗਲਮਈ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਯੋਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਤੇ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਥਰ ਦਾ ਲਿੰਗ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਸਫ਼ੈਦ ਸਫ਼ਟਿਕ ਤੇ ਬਾਣ-ਲਿੰਗ ਸਭ ਨੂੰ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਆਪਣਾ ਲਿੰਗ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਲਿੰਗ ਵੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨਾਹੀ ਨਹੀਂ। ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਧਰਤੀ ਦਾ ਲਿੰਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਸਰਗਰਮ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸਫ਼ਟਿਕ ਲਿੰਗ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਰਸ-ਲਿੰਗ ਹੀ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ ਜਾਂ ਬੁਢਾਪਾ ਹੋਵੇ, ਚੰਗੇ ਵਰਤ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸਾਫ਼ ਸਫ਼ਟਿਕ ਲਿੰਗ ਸਭ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਗਰਮ ਔਰਤਾਂ ਜਦ ਪੀਠੀ 'ਤੇ ਲਿੰਗ ਰੱਖ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸਰਗਰਮ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਪੂਜਾ ਪਾਤ੍ਰਾ ਵਿਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਤੇ ਨੈਵੇਦਿਆ ਚਾਵਲ ਦੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਮਗਰੋਂ, ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਪਾਤ੍ਰਾ ਜਾਂ ਵੱਖਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਹੀ ਭੋਜਨ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸੁਖਸ਼ਮ ਲਿੰਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਭੂਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਵਿਭੂਤੀ ਚੜ੍ਹਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਮਗਰੋਂ, ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਭੂਤੀ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਲੋਕਿਕ ਅੱਗ, ਵੇਦਿਕ ਅੱਗ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਅੱਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ। ਲੋਕਿਕ ਅੱਗ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਰਾਖ਼ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਮਿੱਟੀ, ਲੱਕੜ, ਧਾਤੂ, ਅਨਾਜ ਜਾਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੋਣ। ਤਿਲ ਆਦਿ, ਕੱਪੜਾ ਜਾਂ ਬੇਕਾਰ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵੀ ਰਾਖ਼ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕੁੱਤੇ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਖ਼ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇ। ਵੇਦਿਕ ਅੱਗ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਵਿਭੂਤੀ, ਸੰਸਕਾਰ ਮਗਰੋਂ, ਧਾਰਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਭੂਤੀ ਮੰਤਰ ਤੇ ਯਜਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅੱਗ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਭੂਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਯਜਨਾ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਘੋਰ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਬਿਲਵਾ ਲੱਕੜ ਸਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਅੱਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅੱਗ ਦੀ ਰਾਖ਼—ਸ਼ਿਵ-ਅੱਗ ਦੀ ਵਿਭੂਤੀ—ਉਤਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਪੀਲੀ ਗਾਂ ਦੀ ਲੇੜ ਜਾਂ ਸਧਾਰਨ ਗੋਬਰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਮੀ, ਅਸ਼ਵੱਥ, ਪਲਾਸ਼, ਔਦੁੰਬਰ, ਵਟ, ਬਿਲਵਾ ਆਦਿ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਲੱਕੜ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਾੜ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ ਜੋ ਰਾਖ਼ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਅੱਗ ਦੀ ਵਿਭੂਤੀ ਹੈ। ਜਾਂ, ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਜਾਂ ਹੋਰ ਉਚਿਤ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜਲਾਕੇ, ਸ਼ਿਵ-ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਸਾਫ਼ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਤਾਜ਼ਾ ਵਿਭੂਤੀ ਨਵੇਂ ਪਾਤ੍ਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਚਮਕ ਲਈ ਇਹ ਵਿਭੂਤੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ 'ਭਸਮ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਵੀ ਇਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਤੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਲੋਕ ਅਨਾਜ ਆਦਿ ਸਾੜ ਕੇ ਚੰਗਾ ਹਿੱਸਾ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਪੇਟ ਦੀ ਅੱਗ ਭੋਜਨ ਸਾੜ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਤੱਤ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆਈ ਹੋਈ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਤੱਤਤਾ ਸਾੜ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਹਿੱਸਾ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਹ ਵਿਭੂਤੀ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਲਾ ਲਈ। ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ, ਉਸਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਤੱਤਤਾ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਨਗੀਨਾ (ਤੱਤ) ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ: ਆਪਣੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਤੱਤ, ਚਿਹਰੇ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਦਾ ਤੱਤ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦਾ ਤੱਤ, ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦਾ, ਗੁੱਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਤੱਤ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪ ਸਾਰੀ ਸਿਰਜੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਾਂਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਤੱਤਤਾ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਸਿੰਘ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਸ਼' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸੁਖ ਤੇ ਆਨੰਦ, 'ਮ' ਪੁਰਸ਼ (ਵਿਅਕਤੀ) ਹੈ। 'ਵ' ਸ਼ਕਤੀ, ਅਮਰਤਾ ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਬਣਾ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਵਿਭੂਤੀ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਸਮੇਂ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ, ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਦਿਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਤ, ਔਰਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਰਦ, ਪੂਜਾ ਲਈ ਵਿਭੂਤੀ ਦਾ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿਭੂਤੀ ਦਾ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਵਿਭੂਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਲਾਇਆ, ਉਹ ਅਸਲ ਤਪस्वੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਭਗਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਹੀ ਅਰਪਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ-ਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਜਾਂ ਜਨਮ-ਸੂਤਕ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ। ਉਸਨੂੰ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਵਿਭੂਤੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲਾਏ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੱਥ ਨਾਲ, ਇਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ 'ਗੁਰੂ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਸਲੀ ਅਰਥ ਇਹੀ ਹੈ।