ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
ਸੁਣੋ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਚੌਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੱਤ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿਦਿਆਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ—ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ, ਦੂਜੀ ਰੌਦ੍ਰੀ, ਤੀਜੀ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰ, ਚੌਥੀ ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰ, ਪੰਜਵੀਂ ਉਮਾ, ਛੇਵੀਂ ਕੈਲਾਸ ਅਤੇ ਸੱਤਵੀਂ ਵਾਯਵੀਯ। ਇਹ ਸੱਤ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਲਕਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਭੀ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਪੂਰੀ ਨਿਯਮਿਤਾ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਇਹ ਸੱਤੋਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਪੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੇਦ, ਸ੍ਰੁਤੀ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਹੋਰ ਪੁਰਾਣ, ਇਤਿਹਾਸ ਜਾਂ ਆਗਮ—ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅੱਗੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣ, ਜਿਸਦੀ ਖੁਦ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ; ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤਪੁਰਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਮੰਗਲ ਬਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਧਰਮ ਸਿੱਧਾ ਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਵੇਦਾਂਤ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਣੀ, ਦਵੈਸ਼-ਰਹਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਲੋਂ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਲਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣਾ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਮਾਣਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਭੀ ਇਸਨੂੰ ਪਰਮ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਅ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਲਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ: "ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਪੁਰਾਣ ਸੁਣਾਓ, ਜੋ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਸਾਰ ਅਤੇ ਪੂਰਨਤਾ ਹੈ।" ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣਕੇ, ਸੂਤ ਜੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ: "ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਪੁਰਾਣ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਨਿੱਕਸ ਹੈ।" ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਣੀ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਭਕਤੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ। ਇੱਥੇ ਸੱਚਾ ਤੱਤ, ਜੋ ਵੇਦਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੁਲ੍ਹ ਕੇ ਵਰਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਸੁਣਨ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਨਿੱਕਸ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਈ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਰਤਮਾਨ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ, ਛੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਕੁਲ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਵਿਵਾਦ ਹੋ ਗਿਆ—"ਇਹ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ।" ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਪੁੱਛਣ ਚਲੇ ਗਏ। ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ, ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਹੋ, ਹਰ ਕਾਰਨ ਦੇ ਮੂਲ ਹੋ।" "ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪੁਰਸ਼ ਕੌਣ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਆਦਿ ਅਤੇ ਅਤਿੱਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੱਕ ਬੋਲ ਅਤੇ ਮਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ?" "ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹੀ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ।" "ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਉਹ ਕੇਵਲ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਹੀਂ।" "ਰੁਦ੍ਰ, ਹਰੀ, ਹਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵੀ, ਸਦਾ ਉਸ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਰਾਹੀਂ।" "ਹੋਰ ਕੀ ਕਹੀਏ? ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਭੀ ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਕੁਰ ਤੋਂ ਬੀਜ ਤੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ।" "ਇਸ ਲਈ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਾਓ, ਹੇ ਦੁਜਜਾਤੀ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਲੰਮਾ ਯਜਨਾ ਕਰੋ।" "ਉਸ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਸਾਰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ।" "ਹੁਣ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਲਕਸ਼ ਕੀ ਹੈ? ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਾਧਨ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸਾਧਕ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸੋ।" "ਉੱਚਾ ਲਕਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ; ਸਾਧਨ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੈ; ਸਾਧਕ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਸਥਿਰ ਫਲਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।" "ਜੋ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਫਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਤਗੁਰੂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਆਦਿ।" "ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਭਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਸਾਧਨ ਵੀ ਅਨੇਕ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਖੁਦ ਸਿੱਧਾ ਦੱਸੇ ਹਨ।" "ਸਾਰ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਸਾਰ ਅਤੇ ਸਾਧਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਕੰਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ, ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਉਚਾਰਨਾ।" "ਮਨ ਨਾਲ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਮਹਾਨ ਸਾਧਨ ਹੈ; ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਸੁਣਨਾ, ਪੜ੍ਹਨਾ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" "ਸਾਡੇ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ; ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਲਕਸ਼ ਪੂਰੇ ਕਰੋ, ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋਵੋ।" "ਮਨੁੱਖ ਉਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਉਥੇ ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਇਸ ਲਈ, ਸੁਣਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵਿਦਵਾਨ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਪਾਠ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਜਦ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਦਮ-ਕਦਮ ਚਿੰਤਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਲੋਕ੍ਯ ਆਦਿ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।" "ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਰੀਰਕ ਰੋਗ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਹਿ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੰਗਲ ਹੀ ਮੰਗਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ? ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੁਣਨਾ? ਪਾਠ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸੋ।" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ, ਤਰਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜੋ ਨਾਮ, ਰੂਪ, ਲੀਲਾ, ਉਪਾਸਨਾ, ਜਪ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਚਿੰਤਨ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਖ ਹੈ।" "ਗੀਤ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਬਾਣੀ ਜਾਂ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਗੁਣਾਂ, ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੀ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਰਸਭਰੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨੀ, ਇਹ ਪਾਠ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਮੱਧਮ ਸਾਧਨ ਹੈ।" "ਜਿਸ ਵੀ ਸਾਧਨ ਰਾਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਬਚਨ ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਪੂਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਉਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਠ, ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਸੁਣਨ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਤੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।