ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤ—ਇਹ ਅੱਠ ਤੱਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਸਰੀਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇਹੀ ਕਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸਰੀਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਸਥੂਲ, ਸੁੱਖਮ ਅਤੇ ਕਾਰਣ। ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸੁੱਖਮ ਸਰੀਰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਭੋਗ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਣ ਸਰੀਰ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਦੇ ਕਰਮ ਹਨ, ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁੱਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਕਰਮ ਦੀ ਰੱਸਸੀ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬੰਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਚੱਕਰ ਦੇ ਮੁਕਾਉਣ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਚੱਕਰ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਮਹਾਨ ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਚੱਕਰ, ਜੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਜਾਣ-ਅੰਜਾਣ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਸਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਵਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪੂਰਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਨਿਰਵਾਸਨਾ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੋ ਮਨੋਵਾਨਛਿਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ—ਸਰਵਜ੍ਞਤਾ, ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਗਿਆਨ, ਸਦੀਵੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਅਟੁੱਟ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਊਰਜਾ—ਇਹ ਸਭ ਵੈਦਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਿਰਫ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਿਵ ਨਿਰਵਾਸਨਾ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਕਰਮ ਸ਼ਿਵ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨ, ਸਰੀਰ, ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਧਨ ਰਾਹੀਂ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਪਾਸਨਾ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਭਗਤ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਕਰਮ ਆਦਿਕ, ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿ ਤੱਕ ਸਭ ਕੁਝ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ 'ਮੁਕਤ' ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਤੇ ਕਰਮ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਚਮਕ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਨਾ 'ਸਾਲੋਕਯ' ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣਾ 'ਸਾਮੀਪਯ' ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣਾ ਵੀ ਇੱਕ ਉਪਲਬਧੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਇੱਕਤਾ (ਸਾਯੁਜਯ) ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਕਿਰਪਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬੁੱਧੀ, ਜੋ ਕਰਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੈ; ਪਰ, ਵੱਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿ ਵੀ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਨੋਵਾਨਛਿਤ ਰਾਜਤਾ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਰਵਜ੍ਞਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਯੁਜਯ, ਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਆਗਮ ਉਪਾਸਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਦਮ-ਕਦਮ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮੁਕਤੀ ਉਪਾਸਨਾ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਉਪਚਾਰਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕਰਮ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਮੰਤਰ ਦੀ ਜਪ ਸਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਾਗਣ ਤੋਂ ਮੌਤ ਤੱਕ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਵਿਅਤੀਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਜੋ ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਵਿਧੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਵਰਣਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਸੁਣੋ, ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ: ਜੋ ਪਹਿਲਾ ਲਿੰਗ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਮ) ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਖਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੁੱਖਮ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਮ) ਹੈ, ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਹੈ। ਸਥੂਲ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਸਿੱਧਾ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਦੋਵੇਂ ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਲਿੰਗ ਵੀ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲਿੰਗ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਉਹ ਲਿੰਗ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਵਿਕਾਰ ਰੂਪ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਵੈਭੂ ਲਿੰਗ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਬਿੰਦੂ-ਲਿੰਗ ਹੈ; ਤੀਜਾ ਸਥਾਪਿਤ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਚਲਾਇਤ, ਪੰਜਵਾਂ ਗੁਰੂ-ਲਿੰਗ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਰਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਈ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਰੱਖਿਆ। ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਫੁੱਟ ਕੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸਵੈਭੂ ਅਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੈ, ਉਹ ਸਵੈਭੂ ਲਿੰਗ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਗਿਆਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਲਿੰਗ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ, ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਣਵ ਮੰਤਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਯੰਤ੍ਰ-ਲਿੰਗ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਬਣਾਕੇ, ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਆਵਾਹਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਲਿੰਗ ਬਿੰਦੂ ਅਤੇ ਨਾਦ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਚਾਹੇ ਸਥਿਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚਲਾਇਤ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸ਼ੰਭੂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਯੰਤ੍ਰ ਉੱਤੇ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਸਥਿਰ ਜਾਂ ਸਵੈਭੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਸੋਲਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਲਈ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਲਿੰਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਲਿੰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪੌਰੁਸ਼ ਲਿੰਗ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਮਨੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਰਾਜੇ ਜਾਂ ਧਨਵਾਨ ਹੋਣ। ਕਿਸੇ ਕਲਾ-ਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਲਿੰਗ, ਸਥਾਪਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਭੋਗ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਲਿੰਗ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੌਰੁਸ਼ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਰਾਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।