ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਉਚਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਜਿਹੜੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਿਵ ਗਿਆਨੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਹਨ। ਲੱਖਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਜੋ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਾਲਾ ਪਿਛਲੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਵੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਔਖਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਕੌਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਭਗਤੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ—ਜੋ ਵੀ ਇਹ ਸਭ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਰਥਪੂਰਨ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ, ਪੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ਿਵ ਗਿਆਨੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਸਿਆਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਦਇਆ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਹੁਣ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਮੈਨੂੰ ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸੁਭਾਵ ਦੱਸੋ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਬੰਧਨ, ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਾਇ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਦਿ ਅੱਠ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ 'ਬੱਧ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਦਿ ਅੱਠ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਮੁਕਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੰਧਨਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਬੰਧਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਬੰਧਨ—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਤੱਤ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਇਹ ਕਰਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਨਮ ਤੇ ਕਰਮ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ: ਸਥੂਲ (ਮੋਟਾ), ਸੁਕਸ਼ਮ (ਸੂਖਮ) ਅਤੇ ਕਾਰਣ (ਕਾਰਣਕ)। ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਸੁਕਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਕਾਰਣ ਸਰੀਰ ਆਤਮਾ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਕਰਮ ਦੀ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਦਾ ਤਿੰਨ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ, ਚੱਕਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਡਾ ਚੱਕਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ, ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਸ ਚੱਕਰ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਆਪਣੀ ਜਾਣ-ਅਣਜਾਣ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ, ਪੂਰਨ, ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ। ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਸੰਤੋਖ, ਅਨਾਦਿ ਗਿਆਨ, ਅਨੰਤ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਅਟੱਲ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਅਸੀਮ ਊਰਜਾ—ਇਹ ਮਹਾਂਦੇਵ ਦੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ ਸਰਵਭੌਮਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਹੀ, ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਦਿ ਦੇ ਬਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਪੂਰਨ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਪਰ ਜੋ ਵੀ ਕਰਮ ਸ਼ਿਵ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਸਰੀਰ, ਮਨ, ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਧਨ ਰਾਹੀਂ, ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਪਾਸਨਾ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਭਗਤ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਕਰਮ ਆਦਿ, ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤਕ ਸਭ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ 'ਮੁਕਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਤੇ ਕਰਮ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਚਮਕ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਸਣਾ 'ਸਾਲੋਕਯ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੰਭੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਣਾ 'ਸਾਮੀਪਯ' ਹੈ; ਤੇ ਉਸਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣਾ ਹੋਰ ਉੱਚੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਵਿਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਏਕਤਾ 'ਸਾਯੁਜਯ' ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਵੱਡੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ, ਜੋ ਕਰਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੈ; ਪਰ ਮਹਾ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਰਵਜਨਤਾ ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਏਕਤਾ (ਸਾਯੁਜਯ), ਵੇਦ ਤੇ ਆਗਮਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪੜਾਅ ਦਰ ਪੜਾਅ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਮੁਕਤੀ ਉਪਾਸਨਾ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਲਈ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕਰਮ, ਤਪ, ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਣ ਸਦਾ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਾਗਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੌਤ ਤਕ, ਸਮਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਿਤਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਿਵ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੋ। ਮੈਂ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਮੰਡਲੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਸੁਣੋ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜੰਮੇ ਹੋਏ (ਦਵਿਜ਼ੋ)। ਜੋ ਪਹਿਲਾ ਲਿੰਗ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਮ) ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਕਸ਼ਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸੁਕਸ਼ਮ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਮ) ਹੈ, ਜੋ ਅਲੱਖ ਹੈ; ਜਦ ਕਿ ਸਥੂਲ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ (ਨਮ: ਸ਼ਿਵਾਯ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਉੱਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਤੇ ਤਪ, ਸਿੱਧਾ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁਰਖ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਲਿੰਗ ਹਨ। ਉਹ ਲਿੰਗਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਮੈਂ ਉਹ ਲਿੰਗ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਉਤਪੱਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਵੈਭੂ ਲਿੰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹੈ, ਬਿੰਦੁ ਲਿੰਗ ਦੂਜਾ, ਉਸਤਾਦ (ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ) ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੀਜਾ ਤੇ ਚੌਥਾ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਲਿੰਗ ਪੰਜਵਾਂ ਹੈ। ਦੇਵਤੇਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਰਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਈ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਫਾੜ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਕੂਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਲਿੰਗ ਹੈ, ਉਹ ਸਵੈਭੂ ਲਿੰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।