ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ: ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਸੰਧਿਆ ਦੀਆਂ ਰੁਟੀਨਾਂ, ਧਿਆਨ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਤੇ ਹੋਰ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵੱਲ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਸਮਾਂ ਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਸਲੀ ਮੁਕਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਲੈਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਨੰਦ ਰਸਮਾਂ, ਤਪ, ਜਪ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਹੋ ਕੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮੈਲ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੰਭੂ, ਜੋ ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹਨ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਅਗਿਆਨ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਆਨੰਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਲੱਖਾਂ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਹੋਰ ਲੱਖਾਂ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਲੱਖਾਂ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ, ਲੱਖਾਂ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ ਸਰਵੋਚਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੰਝ ਹੀ, ਪੂਰੀ ਇੱਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਜਪ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਕਾਲ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਲੋਕ ਆਦਿਕਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਕਾਲ ਦਾ ਇਹ ਚੱਕਰ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਚਨਾ ਦਾ ਚੱਕਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਹੈ, ਭੋਗ ਦਾ ਚੱਕਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਚੱਕਰ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਹੈ, ਮੋਹ ਦਾ ਚੱਕਰ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਤੇ ਮੋਹ—ਇਹ ਪੰਜ ਚੱਕਰ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਦਸ ਕਰੋੜ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਮਨੁੱਖ ਕਾਰਣ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਦਸ ਕਰੋੜ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਦਿਕ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖ ਸੋ ਨਿਸ਼ਚਲ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਮੰਤਰ ਦੀ ਸੌ ਕਰੋੜ ਵਾਰੀ ਜਪ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਵੇਂ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਥੇ ਰਾਜਸੀ ਮੰਡਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੰਦੀ ਦਾ ਸਰਵੋਚ ਆਸਨ ਹੈ; ਉਥੇ ਹੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਤਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਦਿਓਜਾਤਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਪੰਜਵਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਘੇਰਾ ਹੈ; ਵਾਮਦੇਵ ਦਾ ਸਥਾਨ ਚੌਥਾ ਘੇਰਾ ਹੈ। ਅਘੋਰਾ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਤੀਜਾ, ਸਰਵੋਚ ਘੇਰਾ ਹੈ; ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦੂਜਾ, ਮੰਗਲਮਈ ਘੇਰਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਾਨਾ ਦਾ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ ਪਹਿਲਾ ਘੇਰਾ ਹੈ; ਧਿਆਨ ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਮੰਡਪ ਪੰਜਵਾਂ ਹੈ। ਬਲੀਨਾਥ ਦਾ ਆਸਨ ਉਥੇ ਪੂਰਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਚੌਥਾ ਮੰਡਪ ਚੰਦ੍ਰਸ਼ੇਖਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸੋਮਸਕੰਦਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਤੀਜਾ, ਸਰਵੋਚ ਮੰਡਪ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਮੰਡਪ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਨਾਚ ਮੰਡਪ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ, ਸੋਹਣਾ ਮੂਲ ਮਾਇਆ ਦਾ ਸਥਾਨ ਉਥੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਗੁਫਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲਿੰਗ ਦਾ ਮੰਗਲਮਈ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਨੰਦੀ ਦੇ ਆਸਨ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਬਾਹਰ ਖੜਾ, ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੁਰੂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਤੇ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਵੀ, ਮੈਂ ਇਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਆਪ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਲੋਕ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਰ, ਜਿਹੜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਰ ਬਤਾਉਂਦਾ ਹਾਂ—ਤੁਸੀਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ ‘ਨਮਹ’ ਨੂੰ ਪੰਜ ਲੱਖ ਵਾਰੀ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਪਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵੱਧੇ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਮੂਲਤ: ਨਾਰੀਤਾ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ ਜਪਣ; ਇਸ ਮੰਤਰ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼ ਬਣ ਕੇ, ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਖ਼ਤਰੀ, ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ ਨਾਲ, ਆਪਣਾ ਖ਼ਤਰੀਪਣ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ ਨਾਲ, ਖ਼ਤਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਤਰ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਜਪ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵੈਸ਼, ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ ਨਾਲ, ਆਪਣਾ ਵੈਸ਼ਪਣ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ ਨਾਲ, ਖ਼ਤਰੀ ਮੰਤਰ-ਖ਼ਤਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਖ਼ਤਰੀਪਣ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪੰਜ ਲੱਖ ਵਾਰੀ ਜਪ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਮੰਤਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ, ‘ਨਮਹ’ ਵਾਲਾ ਮੰਤਰ ਪੱਚੀਸ ਲੱਖ ਵਾਰੀ ਜਪਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਮੰਤਰ-ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਔਰਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੁਰੁਸ਼, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ। ‘ਨਮਹ’ ਚਾਹੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਾ ਮੰਤਰ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਪਕਾਰੀ, ਜਦ ਪੰਜ ਲੱਖ ਜਪ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹਾਨ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਭੋਜਨ ਦਾਨ ਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਭਗਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਗਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਗਤ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਭਗਤ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੰਤਰ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਲਿੰਗ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਭਗਤ ਵੀ, ਚਾਹੇ ਔਰਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੁਰੁਸ਼। ਜਦ ਤੱਕ ਦੇਵੀ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਹਾਜ਼ਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਹੀ, ਜੋ ਨਾਦ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਪੂਜਾ ਕਰਨ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਕਤੀ, ਚਿਤ੍ਰ ਜਾਂ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਰਾਹ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।