ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਪੁਰਾਣ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਿੰਨੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼, ਤਾਰਾ-ਰੌਦ੍ਰ, ਵੈਨਾਇਕ, ਔਮਿਕ, ਮਾਤ੍ਰ, ਗਿਆਰਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਰੌਦ੍ਰ, ਕੈਲਾਸ ਅਤੇ ਸ਼ਤ-ਰੌਦ੍ਰ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਰਾਣ ਹਨ। ਕੋਟੀਰੌਦ੍ਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹਜ਼ਾਰ ਕੋਟੀਰੌਦ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਯਵੀਯ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਪੁਰਾਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਬਾਰਾਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੁਣ੍ਯਮਈ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ; ਰੌਦ੍ਰ, ਵੈਨਾਇਕ, ਔਮਿਕ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰ ਪੁਰਾਣ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਰੇਕ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਗਿਆਰਾਂ ਰੌਦ੍ਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸੰਘ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ; ਕੈਲਾਸ ਵਿੱਚ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਤ-ਰੌਦ੍ਰ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਅੱਧਾ। ਕੋਟੀਰੌਦ੍ਰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ; ਜਿਸਨੂੰ ਸਹਸ੍ਰਕੋਟੀਰੌਦ੍ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਰੌਦ੍ਰਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਾਯਵੀਯ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੌ ਗੁਣਾ ਅਤੇ ਘਰਮਾ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੈਵ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਲੱਖ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਕਰਕੇ ਚੌਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਚੌਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਵਲੋਂ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦਸ ਕਰੋੜ ਸੀ, ਪਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਹੁਤ ਘਟ ਗਿਆ। ਦੁਆਪਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਅਠਾਰਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਆਦਿਕ ਦੁਆਰਾ ਚਾਰ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੌਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ, ਸੱਤ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ, ਰੌਦ੍ਰੀ, ਸ਼ਤ-ਰੌਦ੍ਰ, ਕੋਟੀਰੌਦ੍ਰ, ਉਮਾ, ਕੈਲਾਸ ਅਤੇ ਵਾਯਵੀਯ। ਇਹ ਸੱਤ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਲਕਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਭੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਸੱਤੋਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੈਂਕੜੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ, ਸ੍ਮ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਰਾਣ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਆਗਮ ਇਸ ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣ, ਜਿਸ ਦੀ ਖੁਦ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿਫਤ ਕੀਤੀ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ, ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ, ਤਿੰਨ ਤਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੁਭਾਗੀਆਂ ਨੂੰ ਮੰਗਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਵਿਦ੍ਯਾ ਵਿਹੀਨ ਨਹੀਂ, ਸਿੱਧਾ ਵੇਦਾਂਤ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵੈਰੀ-ਰਹਿਤ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਤ੍ਰੈਵਰਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣ, ਜੋ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿਚ ਮਾਣਕ ਹੈ, ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਭੀ ਇਸਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਲਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਪੁਰਾਣ ਸੁਣਾਓ, ਜੋ ਕਿ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਮੂਲ ਅਤੇ ਸਰਵਸਵ ਹੈ।" ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ, ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਪੁਰਾਣ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।" ਇੱਥੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਤੱਤ, ਜੋ ਵੇਦਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਰਾਣ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਰਤਮਾਨ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ, ਛੇ ਕੁਲਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਵਿਵਾਦ ਉੱਠਿਆ—"ਇਹ ਸਰਵੋੱਚ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ"—ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਕੋਲ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਗਏ। ਨਿਮਰਤਾ ਭਰੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਜੋੜੇ ਹੱਥ ਕਰਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਹੋ, ਹਰੇਕ ਕਾਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋ।" "ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪੁਰਖ ਕੌਣ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਤਿੱਥ ਅਤੇ ਅਤਿਅੰਤਿਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੱਕ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਮਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ?" "ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਰੌਦ੍ਰ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਇਕੱਠੇ—ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ।" "ਉਹ ਦੇਵਤਾ, ਮਹਾਦੇਵ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਉਹ ਕੇਵਲ ਉੱਚੀ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਰੌਦ੍ਰ, ਹਰੀ, ਹਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਵੀ ਸਦਾ ਉਸ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉੱਚੀ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ।" "ਹੋਰ ਕੀ ਆਖੀਏ? ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਕੁਰ ਤੋਂ ਬੀਜ ਤੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ।" "ਇਸ ਲਈ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਾਓ, ਦੋ-ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਇਕ ਲੰਮਾ ਯੱਜ ਕਰੋ।" "ਉਸ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ, ਵੇਦਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਰ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਅਤੇ ਉਪਾਏ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਹੁਣ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਲਕਸ਼ ਕੀ ਹੈ? ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਉਪਾਏ ਕੀ ਹੈ? ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸਾਧਕ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸੋ।" "ਉੱਚਾ ਲਕਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ; ਉਪਾਏ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੈ; ਸਾਧਕ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਸਥਾਈ ਫਲਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।" "ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਫਲ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।" "ਹਰੇਕ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਉੱਚਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਉਪਾਏ ਅਨੇਕ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਿੱਧਾ ਸਿਖਾਏ ਹਨ।" "ਸਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੂਲ ਅਤੇ ਉਪਾਏ ਦੱਸਾਂਗਾ: ਕੰਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ, ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਉਚਾਰਨਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਉਪਾਏ, ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਲਕਸ਼ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਤ ਜੀ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।