ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਸ ਮਹਾਨ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ ਦੀ ਕਥਾ ਅਜੇਹੀ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਲਿੰਗ ਦਾ ਨੀਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਪਰਦੇ ਵਿੱਚ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉੱਤਲਾ ਹਿੱਸਾ ਬਿਨਾ ਪਰਦੇ ਦੇ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਲਿੰਗ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉੱਤੇ ਉਹ ਅਣਬਣਿਆ, ਅਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਸ ਹੇਠਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਇਕ ਸੌ ਬਾਰਾਂ ਲੋਕ ਹਨ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਹੇਠਾਂ ਬਿੰਦੂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉੱਤੇ ਨਾਦ ਦਾ ਰੂਪ। ਹੇਠਾਂ ਕਰਮ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਪਰ ਉੱਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ। ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਨਮਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਓਹ ਓਟ ਉੱਥੇ ਰੋਕੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਪਰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਉਹ ਓਟ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਮਹਾਨ ਲਿੰਗ ਦੇ ਅਭੇਦ ਭਾਗ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਅੱਠ ਗੰਢਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰੀ ਤੇ ਵੇਦਕ ਸਭ ਵਿਅਵਹਾਰ ਸਮਝੋ। ਅਧਰਮ ਦੇ ਮਹਿਸੂਸ ਭੈਸ ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਕਾਲ ਦਾ ਚੱਕਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ, ਉਹ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਉੱਪਰ, ਧਰਮ ਬਲਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਲੋਕ ਦੇ ਅੱਗੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਚਰਨ ਸੱਚ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣ ਹਨ। ਬਲਦ ਦੇ ਸਿੰਗ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਕੰਨ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਨੈਣ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਸਾਹ ਸਿੱਖਿਆ, ਤੇ ਮਨ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਕਰਮ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਬਲਦ ਸਦਾ ਕਾਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਰਮ ਬਲਦ, ਧਰਮ, ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਤੇ ਮਹੇਸ਼ ਦੀ ਉਮਰ ਹੈ, ਹਰ ਇੱਕ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ। ਫਿਰ, ਜਿਹੜੇ ਕਾਰਣ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਾਰਣ-ਬ੍ਰਹਮ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸੁਗੰਧ ਵਰਗੇ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਨਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਚੌਦਾਂ ਲੋਕ ਸੁਕਸ਼ਮ ਸੁਗੰਧ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਫਿਰ, ਚੌਦਾਂ ਲੋਕ ਕਾਰਣ ਵਿਸ਼ਣੁ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਕਾਰਣ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਲੋਕ ਅਠਾਈਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਕਾਰਣ ਈਸ਼ ਦੇ ਛਪੰਜ ਹਨ। ਫਿਰ, ਜੋ ਲੋਕ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਓਥੇ ਗਿਆਨ ਕੈਲਾਸ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜੋ ਪੰਜ ਪਰਿਕਰਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮ ਊਰਜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਥੇ ਆਦਿ ਲਿੰਗ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਥਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦਾ ਆਸਥਾਨ। ਓਥੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ, ਲਯ, ਓਟ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ—ਇਹ ਪੰਜ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਦਾ ਰੂਪ ਸਤ-ਚਿੱਤ-ਆਨੰਦ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਧਿਆਨ ਤੇ ਧਰਮ ਹੈ, ਸਦਾ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੇਣ ’ਚ ਲੀਨ। ਸਮਾਧੀ ਦੀ ਮੂਦਰਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੰਧਿਆ ਆਦਿਕ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ, ਧਿਆਨ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਨਿਤ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਮਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਵਾਜ ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਿਵ-ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ। ਰਿਵਾਜ, ਤਪ, ਜਪ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮੈਲ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੰਭੂ, ਜੋ ਦਇਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਅਗਿਆਨ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਇੱਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ; ਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਰਨ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਜਪ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਕਾਲ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਕਾਲ ਦਾ ਚੱਕਰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਇੱਕ ਅਗਲੇ ਤੋਂ ਉੱਤਮ: ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਚੱਕਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ, ਭੋਗ ਦਾ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ, ਮੋਹ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ; ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਤੇ ਮੋਹ—ਇਹ ਪੰਜ ਚੱਕਰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਦਸ ਕਰੋੜ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਨੁੱਖ ਕਾਰਣ-ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਦਸ ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਸ਼ਣੁ ਆਦਿਕ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖ ਸੌ ਕਰੋੜ ਵਾਰੀ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ, ਅਡੋਲ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਵੇਂ ਪਰਿਕਰਮਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਓਥੇ ਰਾਜਸੀ ਮੰਡਪ ਹੈ, ਨੰਦੀ ਦਾ ਉੱਚਾ ਆਸਨ, ਤੇ ਤਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਲਦ ਵੀ ਉਥੇ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਦਾ ਸਥਾਨ ਪੰਜਵੀਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਹੈ; ਵਾਮਦੇਵ ਦਾ ਸਥਾਨ ਚੌਥੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਹੈ। ਅਘੋਰਾ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਤੀਜੀ, ਉੱਚੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਹੈ; ਪੁਰੁਸ਼, ਸੰਭੂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦੂਜੀ, ਮੰਗਲ ਪਰਿਕਰਮਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਾਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ ਪਹਿਲੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਹੈ; ਧਿਆਨ ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਨ ਪੰਜਵੀਂ ਮੰਡਪ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੈ। ਉਥੇ ਬਲੀਨਾਥ ਦਾ ਆਸਨ ਪੂਰਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਚੌਥੀ ਮੰਡਪ ਚੰਦ੍ਰਸ਼ੇਖਰ ਦੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਸੋਮਸਕੰਦਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਤੀਜੀ, ਉੱਚੀ ਮੰਡਪ ਹੈ; ਦੂਜੀ ਮੰਡਪ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਮੰਡਪ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਰਾਜ ਖੁਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਅਨੇਕ ਲੋਕ, ਪਰਿਕਰਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।