ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰਾਜ ਖੋਲ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਜਿਸ ਪ੍ਰਣਵ ਨੂੰ ਸਭ ਮੋਹ-ਭ੍ਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਨਵਾਂ ਤੇ ਉੱਚਤਮ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੂਪ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਣਵ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤੱਤ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇਸ ਪ੍ਰਣਵ ਨੂੰ ਉਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਦਾ ਨਵਾਂ ਬਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਣਵ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸੁਖਮ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸਥੂਲ ਵੀ। ਸੁਖਮ ਪ੍ਰਣਵ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਥੂਲ ਪ੍ਰਣਵ ਪੰਜ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸੁਖਮ ਅਣਮਨਫ਼ੈਸਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਧੁਨੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸਥੂਲ ਪ੍ਰਣਵ ਸਪਸ਼ਟ ਉਚਾਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸੁਖਮ ਪ੍ਰਣਵ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਗਲਨ ਤੱਕ, ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅਰਥ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਸਰੀਰ ਵਿਗਲਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਿਰਫ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ, ਯੋਗ ਮਿਲਾਪ ਨਿਸਚਤ ਹੈ। ਜੇ ਤੱਤੀਸ ਕਰੋੜ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਿਲਾਪ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਖਮ ਪ੍ਰਣਵ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਛੋਟਾ ਤੇ ਲੰਮਾ। ਇਹ ‘ਅ’, ‘ਉ’, ਅਤੇ ‘ਮ’ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਬਿੰਦੂ ਅਤੇ ਨਾਦ ਵੀ ਹਨ; ਇਹ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਪ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਲੋਕ ਲੰਮੇ ਪ੍ਰਣਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਛੋਟਾ ਪ੍ਰਣਵ ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ‘ਮ’ ਉੱਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਮ’ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤ੍ਰੈਗੁਣੀ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਛੋਟਾ ਪ੍ਰਣਵ ਜਪਣ। ਪृथਵੀ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਦਸ ਧੁਨੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮੂਲ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਹੈ, ਉਹ ਛੋਟਾ ਰੂਪ ਵਰਤਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਨਿਆਸ ਵਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੰਮਾ ਰੂਪ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਤੋਂ ‘ਉ’ ਧੁਨੀ ਧੁਨੀ ਦੀ ਮਾਪ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਉ’ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਨੱਬੇ ਕਰੋੜ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨੌ ਕਰੋੜ ਵਾਰ ਜਪਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਨੌ ਕਰੋੜ ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ; ਫਿਰ ਅੱਗ, ਫਿਰ ਵਾਯੂ, ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ—ਹਰ ਤੱਤ ਉੱਤੇ ਨੌ ਕਰੋੜ ਵਾਰ ਜਪਣ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨੌ ਕਰੋੜ ਵਾਰ ਜਪਣ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਹੰਕਾਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਲਵੇ, ਉਹ ਸਦਾ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜਪ ਕਰਨਾ ਆਪਣੇ ਲੱਛ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਕਰੋੜ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਣਵ ਰਾਹੀਂ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਯੋਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਣਵ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਜੋ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀ, ਛੰਦ, ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਫਿਰ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਪ੍ਰਣਵ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਸ ਮਾਤਾਵਾਂ, ਛੇ ਮਾਰਗ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਨਿਆਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਜਾਂ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਸਾਧਨਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਥੂਲ ਪ੍ਰਣਵ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਰਿਆ, ਤਪ ਤੇ ਜਪ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਿਵ ਯੋਗੀ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ, ਹੱਥ-ਪੈਰ, ਨਾਮ ਆਦਿ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਕਿਰਿਆਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਰਿਆਯੋਗੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ, ਉਹ ਤਪਸਯਾ-ਯੋਗੀ ਹਨ। ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਸਦਾ ਜਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਪਯੋਗੀ ਹਨ। ਸ਼ਿਵਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਸੋਲਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਵਸਥਾ—ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਾਸ—ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਪੂਰੀ ਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਜਪਯੋਗ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਸੁਣੋ। ਜਪ ਤਪਸਵੀ ਲਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਯਜ੍ਯ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ‘ਨਮ:’ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਦਾ ਪ੍ਰਣਵ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਲੈ ਕੇ, ਚੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਤੱਕ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਾਘ ਤੇ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸਮੇਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦਿਨ ਵਿੱਚ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਾਣਾ, ਬੋਲਣ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਣ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਰਿਣੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪੰਜ ਲੱਖ ਵਾਰ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਕਮਲ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਮਸਤਕ ਉੱਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਕਿਰਣ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰੋ, ਜੋ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਮ ਭਾਗ ਤੇ ਦੇਵੀ ਬੈਠੀ ਹੈ, ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਮਹਾਨ ਗਣ ਹਨ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗ ਅਤੇ ਪਰਸ਼ੁ ਹਨ, ਤੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਤੇ ਅਭੈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਦਾ ਸਦਾਸ਼ਿਵ, ਦਇਆਲੂ ਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਚੌਦਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ, ਨਿੱਤਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰੋ। ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਸੰਯਮਿਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਨਾਲ, ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਬਾਰਾਂ ਵਾਰੀ ਜਪੋ। ਵਿਆਹਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚੁਣੋ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਅਧਿਆਪਕ, ਜੋ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਵੇ, ਚੁਣੋ। ਨਾਲ ਹੀ, ਪੰਜ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚੁਣੋ, ਜੋ ਇਸ਼ਾਨ, ਤਤਪੁਰੁਸ਼, ਅਘੋਰਾ, ਵਾਮਦੇਵ ਅਤੇ ਸਦਿਓਜਾਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਹੋਣ। ਪੂਜਾ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ; ਪੂਜਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ, ਹਵਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰੋ। ਆਪਣੇ ਜਨੇਊ ਨਾਲ, ਹਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ—ਜਿੰਨਾਂ ਸਮਰੱਥਾ ਹੋਵੇ, ਗਿਆਰਾਂ, ਇੱਕ ਸੌ ਇੱਕ ਜਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿਓ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਣਵ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਜਪ ਰਾਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।