ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਪਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪ੍ਰਣਵ ਮੰਤ੍ਰ, ਛੇ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਪੁੱਛ ਅਤਿ ਉਚਿਤ ਸੀ। ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਕੇਵਲ ਮਹਾਦੇਵ ਹੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਰਾਜ਼ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਸਾਡੀ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸਦਾ ਰਾਖੀ ਕਰਨ।” ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਪ੍ਰਣਵ—ਜੋ ਕਿ ‘ਓਂ’ ਹੈ—ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਨਵੀਂ ਨੌਕਾ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣੀ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਨਦੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਂਦੀ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰ’ ਅੱਖਰ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਣਵ ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉੱਚਤਮ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਯੋਗੀ ਜਾਂ ਉਪਾਸਕ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਣਵ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਨਾਸ ਕਰਕੇ ਨਵਾਂ ਦਿਵਿਆ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਣਵ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸਦਾ ਨਵਾਂ ਹੈ, ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਤੱਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਪ੍ਰਣਵ ਨੂੰ ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਦਾ ਨਵਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਅਤੇ ਸਥੂਲ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ। ਸੁਖਸ਼ਮ ਪ੍ਰਣਵ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਹੈ; ਸਥੂਲ ਪੰਜ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ। ਸੁਖਸ਼ਮ ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੈ, ਪੰਜ ਧੁਨੀਆਂ ਵਾਲਾ; ਸਥੂਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ, ਸਾਫ਼ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਵਾਲਾ। ਜੋ ਜੀਵਤ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸੁਖਸ਼ਮ ਪ੍ਰਣਵ ਹੀ ਸਾਰ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਸਰੀਰ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਮਨੁੱਖ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅਰਥ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਰਹੇ। ਜਦ ਸਰੀਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਪ ਨਾਲ ਵੀ ਯੋਗ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਛਤੀਹ ਕਰੋੜ ਵਾਰ ਜਾਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਯੋਗ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਖਸ਼ਮ ਪ੍ਰਣਵ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਛੋਟਾ ਤੇ ਲੰਮਾ। ਇਹ ‘ਅ’, ‘ਉ’ ਅਤੇ ‘ਮ’ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੂ ਅਤੇ ਨਾਦ ਵੀ ਹਨ; ਇਹ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਲੰਮੇ ਪ੍ਰਣਵ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਛੋਟਾ ਪ੍ਰਣਵ ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ, ‘ਮ’ ਉੱਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਮ’ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਛੋਟੇ ਰੂਪ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨ। ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਦੱਸ ਧੁਨੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਛੋਟੇ ਰੂਪ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨ; ਜੋ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹਨ, ਉਹ ਲੰਮੇ ਰੂਪ ਦਾ। ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਤੋਂ ‘ਉ’ ਧੁਨੀ ਧੁਨੀ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਉ’ ਨੂੰ ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਸੰਧੀਆਂ ਸਮੇਂ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨੱਬੇ ਕਰੋੜ ਵਾਰ ਜਾਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਨੌ ਕਰੋੜ ਵਾਰ ਜਾਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਨੌ ਕਰੋੜ ਨਾਲ ਪਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਫਿਰ ਅੱਗ ਉੱਤੇ, ਫਿਰ ਹਵਾ ਉੱਤੇ, ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਇਕ ਤੱਤ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਆਹੰਕਾਰ ਉੱਤੇ ਵੀ, ਨੌ-ਨੌ ਕਰੋੜ ਵਾਰ ਜਾਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਜਾਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੋਰ ਜਾਪ ਆਪਣੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਕ ਸੌ ਅਠ ਕਰੋੜ ਵਾਰ ਜਾਪ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਣਵ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪ੍ਰਣਵ-ਸਰੂਪ ਦਾ ਜਾਪ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਜਾਪ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ, ਛੰਦ, ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਣਵ, ਜਦ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸਦਾ ਸੂਤਰਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੱਸ ਮਾਤਾਵਾਂ, ਛੇ ਮਾਰਗ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ, ਨਿਆਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮਿਲੀ-ਝੁਲੀ ਸਾਧਨਾ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਥੂਲ ਪ੍ਰਣਵ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ; ਕਰਮ, ਤਪ ਅਤੇ ਜਾਪ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਿਵ ਯੋਗੀ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਧਨ-ਸੰਪਤੀ, ਹੱਥਾਂ-ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਨਾਂਵਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਰਿਆ-ਯੋਗੀ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਤਪਸ-ਯੋਗੀ ਹਨ। ਜੋ ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ, ਇੱਛਾ-ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਜਾਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਪ-ਯੋਗੀ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਜਾਪ-ਯੋਗ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ austerity ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਯਜਨਾ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਨਾਮ, ‘ਨਮ:’ ਨਾਲ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲਾ, ਇਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ। ਇਸ ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਵ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਲੈ ਕੇ, ਚੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਤੱਕ, ਮਨੁੱਖ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਮਾਘ ਅਤੇ ਭਾਦਰ ਮਹੀਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਮੇਂ ਹਨ; ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦਿਨ ਵਿੱਚ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਾਣਾ, ਬੋਲਣ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸੰਯਮ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰੁਦਰਾਖਸ਼ ਪਹਿਨਣ ਨਾਲ ਅੱਧਾ ਕਦਮ, ਭਸਮ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਹੋਰ ਅੱਧਾ ਕਦਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਪ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਵ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਭਗਤ ਦੋਵੇਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦੇ ਜਾਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤੀ ਡਿੱਗਦੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।