ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਜਿਹੜਾ ਗਿਆਨ ਮੈਂ ਹੁਣ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਇਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਥਾਂ ਖੋਜਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ, ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਸੰਹਿਤਾ ਨਾਸ਼ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਹ ਸੰਹਿਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚੋਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀ ਤੇ ਕੂਮਾਰ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਵੀ ਇਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪੀ ਲਿਆ, ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਵਰਗੇ ਭਾਰੀ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਇਸ ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਲਤ ਦਾਨ ਲੈਣ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਜਾਂ ਮੰਦ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਪਾਪ ਵੀ, ਇਸ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਪਾਠ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਜੇ ਕੋਈ ਭਗਤ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਬਿਲਵ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਹਿਤਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਜੇ ਕੋਈ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਸ਼੍ਰਾਧ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਇਹ ਸੰਹਿਤਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਪਰਮ ਧਾਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਚੌਦਹਵੀਂ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਬਿਲਵ ਰੁੱਖ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਹੇਠਾਂ ਇਹ ਸੰਹਿਤਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਧੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਵੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਡ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਉੱਤਮ ਹਨ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ-ਪੁਰਾਣ, ਜੋ ਕਿ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਹੀ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਚਿਆ। ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼, ਤਾਰਾ-ਰੌਦ੍ਰ, ਵੈਣਾਇਕ, ਓਮਿਕ, ਮਾਤ੍ਰ, ਗਿਆਰਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਰੁਦ੍ਰ, ਕੈਲਾਸ ਤੇ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹਜ਼ਾਰ ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਯਵੀਯ, ਜਿਸਨੂੰ ਧਰਮ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਰਾਣ ਹਨ।" "ਕੁੱਲ ਬਾਰਾਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ; ਰੁਦ੍ਰ, ਵੈਣਾਇਕ, ਓਮਿਕ ਤੇ ਮਾਤ੍ਰ ਪੁਰਾਣ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜੋ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ; ਕੈਲਾਸ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ, ਤੇ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰ ਇਸਦਾ ਅੱਧਾ। ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਹੈ; ਸਾਹਸ੍ਰਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰ, ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੱਸ ਕਰੋੜ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦਾ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਹੈ। ਵਾਯਵੀਯ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਸੌ ਗੁਣਾ, ਘਰਮਾ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ-ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ ਇਕ ਲੱਖ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।" "ਪਰ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਚੌਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਕੁਚਿਤ ਕੀਤਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ-ਪੁਰਾਣ ਚੌਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਸੌ ਮਿਲੀਅਨ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਚ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਰਜਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਹੋਰ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਅਠਾਰਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਵਿਆਸ ਆਦਿ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਚਾਰ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਕੁਚਿਤ ਕੀਤਾ।" "ਸ਼ਿਵ-ਪੁਰਾਣ, ਜੋ ਕਿ ਚੌਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਸੱਤ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ, ਦੂਜਾ ਰੌਦ੍ਰੀ, ਤੀਜਾ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰ, ਚੌਥਾ ਕੋਟਿਰੁਦ੍ਰ, ਪੰਜਵਾਂ ਉਮਾ, ਛੇਵਾਂ ਕੈਲਾਸ ਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਵਾਯਵੀਯ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਤ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।" "ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਨਾਮਕ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਰਾਣ, ਆਪਣੀਆਂ ਸੱਤ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਲਕੜੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਤੋਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸ਼ਿਵ-ਪੁਰਾਣ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ-ਜਾਗਦੇ ਮੁਕਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੈਂਕੜੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਰਾਣ, ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਆਗਮ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ, ਸ਼ਿਵ-ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅੱਗੇ ਇਕ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਭੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ।" "ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ, ਵਿਆਸ ਨੇ ਇਸਦਾ ਸੰਖੇਪ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ ਸੀ; ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ, ਤਿੰਨ ਤਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਲਈ ਮੰਗਲਦਾਇਕ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਛਲ ਦੇ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਮੁੱਖ ਵਿਆਖਿਆ ਵੇਦਾਂਤ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਇਹ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ, ਦੋਖ ਰਹਿਤ, ਇੱਥੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ, ਤੇ ਤ੍ਰੈ-ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹੈ।" "ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਮਾਣਕ, ਵੇਦਾਂਤ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਾ ਗੀਤ ਗਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੋਈ ਇਸਨੂੰ ਉੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉੱਚਾ ਲਕੜੀ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਸਭ ਗੁਣ ਸੁਣ ਕੇ, ਉੱਚਤਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸਾਡੇ ਲਈ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਪੁਰਾਣ ਪੜ੍ਹੋ, ਜੋ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਰਸ ਤੇ ਸਰੂਪ ਹੈ।" ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੂਤ ਜੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ, ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਪੁਰਾਣ ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗੀਤ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਰਮ ਤੱਤ, ਜੋ ਵੇਦਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਇਹ ਪੁਰਾਣ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਹੈ, ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ, ਕਈ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਰਤਮਾਨ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ, ਛੇ ਗੋਤਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਵਾਦ ਵਿਵਾਦ ਹੋਇਆ—'ਇਹ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ'—ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਰਤਾ ਹਨ, ਕੋਲ ਪੁੱਛਣ ਗਏ।" "ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਭਰੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ, ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, 'ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਹੋ, ਹਰ ਕਾਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋ।'" "ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੇ ਅਤਿੰਦ੍ਰੀਅ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੱਕ ਬੋਲ ਤੇ ਮਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ? ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ?