ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਵਾਰੀ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਪ੍ਰਣਵ ਅਤੇ ਛੇ-ਰੂਪ ਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।” ਇਸ ਉੱਤੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਹਿਆ, “ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਸਲ ਉੱਤਰ ਕੇਵਲ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਹੀ ਪਤਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਸਾਨੂੰ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਦੇਣ।” ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਕਿ ਦਇਆ ਦੁਆਰਾ ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰਾਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਨੰਦ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਰਗਾ ਨੂੰ ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਾਣ ਅੰਦਰੂਨੀ ਥਾਂ ਵਾਲਾ ਅੰਬ੍ਰਿਓ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਅੰਬ੍ਰਿਓ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੈ; ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਜਨਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਨਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਜੀਵ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਜਨਮ ਮਾਇਆ ਦੁਆਰਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜੀਵ ਦਾ ਨਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਨਮ ਜੀਵ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਲਈ ‘ਜੀਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਜਨਮ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ‘ਭੰ’ ਦਾ ਅਰਥ ਵਧਣਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ‘ਭਗਾ’ ਸਰੋਤ ਹੈ; ਆਮ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੁਆਰਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸੁਆਦ ਲੈਣ ਨਾਲ, ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਭਗਾ’ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਰਥ ਆਨੰਦ ਹੈ; ਇਹ ਹੀ ਇਸਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਮੁੱਖ ‘ਭਗਾ’ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ‘ਭਗਾ’ ਦਾ ਧਾਰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਾਤਾ ਹੈ ਜੋ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਭਰਗਾ’ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ‘ਭਗਾ’ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ, ਇੱਥੇ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਦਾ ਆਨੰਦ ਲਈ ਹੈ। ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਿਰਜਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਿੰਨ੍ਹ कहलਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੰਨ੍ਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪੂਜਣ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਾ ਕੰਮ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਮਗਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਬਾਹਰੋਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ। ਸੂਰਜ ਦੇ ਦਿਨ, ਪੂਜਾ ਜਨਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ, ਮਹਾਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਜਾਵੇ। ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ, ਗੋ-ਪੰਜ (ਗੋ-ਮੂਤ, ਗੋ-ਵਿਸ, ਦੁੱਧ, ਦਹੀ, ਅਤੇ ਘੀ) ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ, ਦੁੱਧ ਆਦਿ, ਸ਼ਹਦ ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਦੀ ਭੇਟ, ਗੋ-ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਬਣੀ ਭੋਜਨ ਸਮਗਰੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਧੁਨੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ; ਨਾਦ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਵੈ-ਭੂ ਹੈ; ਬਿੰਦੂ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਉਪਕਰਨ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਮ’ ਅੱਖਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ‘ਉ’ ਅੱਖਰ ਚਲਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ; ‘ਅ’ ਅੱਖਰ ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਛੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਸੰਦੇਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰਾਕਸ਼ ਪਹਿਨਣ ਨਾਲ ਅੱਧਾ ਪਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਸਮ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਹੋਰ ਅੱਧਾ ਪਗ। ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਪਗ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਭਗਤ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਚਾਰਣ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪ੍ਰਣਵ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਛੇ-ਰੂਪ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਪ੍ਰਣਵ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਹਾ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਨਵੀਂ ਨੌਕਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰ’ ਅੱਖਰ ਪੰਜ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਣਵ ਤੁਹਾਡਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉੱਚੀ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋਗੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਉਪਾਸਕਾਂ ਲਈ, ਪ੍ਰਣਵ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਦਿਵਿਆ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਣਵ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸਦਾ ਨਵਾਂ ਹੈ, ਉੱਚਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਰ ਹੈ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਪ੍ਰਣਵ ਨੂੰ ਸਦਾ ਨਵਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਣਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੂਖਮ ਪ੍ਰਣਵ ਇਕ ਅੱਖਰ ਹੈ; ਸਥੂਲ ਪੰਜ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਸੂਖਮ ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੈ, ਪੰਜ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ; ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ, ਸਪਸ਼ਟ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ। ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਲਈ, ਸੂਖਮ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ; ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅਰਥ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਲੀਨ ਹੋਣ ਤੱਕ। ਜਦ ਸਰੀਰ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਨਾਲ ਵੀ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੱਤੀ-ਕਰੋੜ ਜਪਣ ਨਾਲ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੂਖਮ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਲੰਮਾ। ਇਹ ‘ਅ’, ‘ਉ’, ਅਤੇ ‘ਮ’ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਬਿੰਦੂ ਅਤੇ ਨਾਦ ਸਮੇਤ; ਇਹ ਧੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਲੰਮਾ ਪ੍ਰਣਵ ਜੋਗੀਆਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਛੋਟਾ ਪ੍ਰਣਵ ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ, ‘ਮ’ ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ‘ਮ’ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤ੍ਰੈ-ਰੂਪ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਛੋਟਾ ਰੂਪ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜਪਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਅਤੇ ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਦਸ ਧੁਨੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਦੇ ਸਰੋਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ, ਲਿੰਗ ਦੇ ਅਰਥ, ਪ੍ਰਣਵ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਸਾਰਗਰਭਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਨੰਦ, ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸੱਤ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।