ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ। ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਬੁਝਾਈ, ਕਿ ਹਰ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਸ਼ਰਧਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਸ਼ਰਧਾ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਜਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਗਰੀਬ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ, ਸਤੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਜਪਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਕਿ ਸ਼ਰੀਰਕ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ, ਵਰਤ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਵਸਤੂ, ਚਾਹੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੱਧ, ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਭੋਗਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਪ ਅਤੇ ਦਾਨ ਸਦਾ ਕਰਣਯੋਗ ਹਨ; ਆਪਣੇ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਆਸ਼੍ਰਯ ਦਿੰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਭੋਗ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਸਦਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਨੋਬਲ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” ਉੱਤਰ ਆਇਆ, “ਤੂੰ ਚੰਗਾ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਵਿਧੀ ਸਦਾ ਸਾਰੇ ਉਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੁਣ, ਮੈਂ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਹਟਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਤੁਰੰਤ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਧਨ-ਧਾਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰਾ ਭੋਜਨ, ਭੋਗ, ਕਪੜੇ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਇਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਦੀ ਹੈ।” ਇਸ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਹੈ। ਨਦੀ, ਤਲਾਬ ਜਾਂ ਕੂਏ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰੋ। ਫਿਰ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਚੂਰਨ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਸਾਫ ਪੰਡਾਲ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀਸੋ। ਹੱਥੀਂ, ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਓ। ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਅੰਗ-ਉਪ-ਅੰਗ ਹੋਣ, ਹਥਿਆਰ ਸਜਾਏ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਲੋਟਸ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ। ਫਿਰ, ਸਤਕਾਰ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਣੇਸ਼, ਸੂਰਜ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਮਾਤਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇੱਛਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਸੋਲਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਛਿੜਕਾਓ, ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੋ। ਸਾਰਾ ਭੋਜਨ ਚਾਵਲ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਮਾਪ ‘ਕੁਡਵਾ’ ਹੋਵੇ; ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੁਡਵਾ ਮਾਪ ਹੈ, ਪਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ‘ਪ੍ਰਸਥ’ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਸਥ, ਸਵਯੰਭੂ ਲਈ ਪੰਜ ਪ੍ਰਸਥ; ਪੂਰਾ ਫਲ ਜਾਣੋ, ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵੱਧ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵਧੀਆ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ ਉਪਾਸਨਾਵਾਂ ਕਰਕੇ, ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਸੱਚ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਾਪ ਬਾਰਹ ਉਂਗਲਾਂ, ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਉਂਗਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਪ ਤਿੰਨ ਪੰਜਾਂ ਦੇ ਗਠਜੋੜ ਹਨ; ਲੋਹੇ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦਾ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ-ਅਠਵਾਂ ਪ੍ਰਸਥ ਪ੍ਰਸਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਚਾਰ ਕੁਡਵਾ, ਦਸ ਪ੍ਰਸਥ, ਸੌ ਪ੍ਰਸਥ, ਹਜ਼ਾਰ ਪ੍ਰਸਥ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ, ਤੇਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਲਈ ਮਾਪ ਉਚਿਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸਵਯੰਭੂ ਲਈ ਇਹ ਮਹਾ-ਉਪਾਸਨਾ ਵਰਨਿਤ ਹੈ। ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਤੋਂ ਆਤਮ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਸੁਗੰਧ ਤੋਂ ਪੁੰਨ, ਭੋਜਨ-ਅਰਪਣ ਤੋਂ ਆਯੁ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਧੂਪ ਤੋਂ ਉਦੇਸ਼, ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਗਿਆਨ, ਪਾਨ ਤੋਂ ਭੋਗ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਕਰਕੇ, ਉਚਿਤ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਮਸਕਾਰ ਅਤੇ ਪਾਠ ਦੋਹਾਂ ਸਾਰੇ ਇੱਛਤ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਪਾਸਨਾ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਤੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਭੋਗ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੀਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਮੱਧ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਵਿਘਨ-ਹਰਤਾ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਉਚਿਤ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਇੱਛਤ ਵਸਤੂਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਜਾਂ ਭਾਦਰਪਦ ਦੀ ਚੌਥ ਨੂੰ। ਚਿਕਿਤਸਕ ਨक्षਤਰ ਵਿੱਚ, ਧਨੂ ਮਹੀਨੇ ‘ਚ ਵਿਘਨੇਸ਼ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ; ਚਾਹੇ ਇੱਕ-ਸੌ ਜਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਉਪਾਸਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕਰੋ। ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਛਤ ਵਸਤੂਆਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਫਤੇ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ‘ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਆਤਮ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀ ਦਿਨ, ਤਾਰੇ, ਸੰਯੋਗ ਆਦਿ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੱਛਤ ਫਲਾਂ ਦੀ ਨੀਵ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਧਾ-ਘਟਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਵਰੂਪ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੂਰਜ-ਉਗਣ ਤੋਂ ਸੂਰਜ-ਉਗਣ ਤੱਕ, ਦਿਨ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਨੀਵ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀ ਦਿਨ ਆਦਿ ‘ਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਭੋਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ, ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਰਾਤ ‘ਚ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ; ਪਿੱਛਲਾ ਭਾਗ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ, ਦਿਨ ‘ਚ, ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀ ਦਿਨ ਸੂਰਜ-ਉਗਣ ਤੱਕ ਵਧੇ, ਤਾਂ ਮੱਧ-ਦਿਨ ‘ਤੇ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ, ਉਚਿਤ ਸਮੇਂ—ਨਕਸ਼ਤਰ ਆਦਿ—ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਪਾਸਨਾ, ਪਾਠ ਅਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਉਚਿਤ ਦਿਨਾਂ ‘ਤੇ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਪਾਸਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇੱਛਤ ਅਰਥ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ, ਭੋਗ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਉਸ ਕਰਮ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ‘ਉਪਾਸਨਾ’ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਾਰਕ ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨ-ਭਾਵ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਇੱਛਤ ਭੋਗ ਲਈ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਿਯਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮ ਉਚਿਤ ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਤੁਰੰਤ, ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਦਿਨ, ਮਹੀਨਾ, ਪੱਖ ਜਾਂ ਸਾਲਾਨਾ ਕਰਨੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਪ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮਹਾ-ਗਣਪਤੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚੌਥ ਨੂੰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਾਸਨਾ ਪੱਖ ਦੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਖ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਚੈਤ੍ਰ ਦੀ ਚੌਥ ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਉਪਾਸਨਾ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੇਕ ਫਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਰਧਾ, ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਭੋਗ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।