ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਸ ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਲ ਦਾਨ ਜਾਂ ਉਪਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ‘ਪਾਤ੍ਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦਾਤਾ ਨੂੰ ਪਾਪ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪਤਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਧਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਉਹ ਦੂਜੇ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਾਸਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਧਨ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਇਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਦਾਨ, ਜਾਪ, ਹੋਮ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾਨ ਦੇਣ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਭੁੱਖੇ ਮਨੁੱਖ, ਚਾਹੇ ਔਰਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਰਦ, ਉਹ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜਾ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਲੋੜੀਦੇ ਬਚਨ ਜਾਂ ਅਰਥ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦਾਨ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦਾਨ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੇਵਕ ਦੇ ਚਰਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਜਨਮ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਹੈ, ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਦੋਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਧਨ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜ ਮਸਤ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਲਾਭ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦਸ ਸਾਲ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਜਾਪੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦਸ ਸਾਲ ਸਤ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਭਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੈਕੁੰਠ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੈਲਾਸ ਲੋਕੇ ਦਾ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਇੱਛਿਤ ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਦਸ ਗੁਣਾ ਭੋਜਨ ਦਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਦਸ ਸਾਲ ਤੱਕ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੜੀ ਇੱਜ਼ਤ, ਸੱਦਾ, ਚਰਨ ਸੇਵਾ, ਲਗਾਉਣ, ਕਪੜੇ, ਸੁਗੰਧ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ਘਿਉ, ਮਿਠਾਈਆਂ, ਛੇ ਸਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਪਾਨ, ਵੱਡੇ-ਛੋਟੇ ਤੋਹਫੇ, ਨਮਸਕਾਰ, ਛੱਡ ਕੇ ਆਉਣਾ ਤੇ ਪੱਕੇ ਭੋਜਨ ਦਾ ਦਸ ਗੁਣਾ ਦਾਨ—ਇਹ ਸਭ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਦਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਦਸ ਗੁਣਾ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੋ ਸਾਲ ਤੱਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸੋਮਵਾਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਦਿਨਾਂ ‘ਚ ਭੋਜਨ ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ, ਹਰ ਦਿਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਹਰ ਹਫਤੇ ਦੇ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਸ ਗੁਣਾ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸੋ ਸਾਲ ਤਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਸੌ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ, ਜੇਕਰ ਹਜ਼ਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ; ਅਤੇ ਸੋਮਵਾਰ ਆਦਿ ਹੋਰ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਜਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਤ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਲੋਕ ਅਤੇ ਲੱਖ ਨੂੰ ਦੇਣ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦੇਣ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਦੇਣ; ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ; ਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ; ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਦੇਣ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਜੋ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਦਿੰਦਿਆਂ। ਜੋ ਧਨ ਤਪ, ਭਿੱਖ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਫੀਸ ਵਜੋਂ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਧਨ ਪਵਿੱਤਰ ਦਾਨ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਮੱਧਮ ਹੈ; ਖੇਤੀ ਜਾਂ ਵਪਾਰ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਧਨ ਨੀਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਸ੍ਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਿਰਤਾ ਜਾਂ ਵਪਾਰ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਧਨ ਉੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਧਨ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਜੋ ਧਨ ਧਰਮ ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਪਤੀ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਗਊਆਂ, ਹੋਰ ਦਾਨ, ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਅਤੇ ਵਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਦਾਨ ਵੀ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਗਊ, ਜ਼ਮੀਨ, ਸੋਨਾ, ਘਿਉ, ਕਪੜੇ, ਅਨਾਜ ਤੇ ਗੁੜ ਆਦਿ ਦਾਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਚਾਂਦੀ, ਲੂਣ, ਲੌਕੀ, ਬਾਰ੍ਹ ਕੁੜੀਆਂ ਅਤੇ ਗਊਆਂ ਦਾ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਊ ਦੇਣ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਉੱਪਲਾ ਵੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੀ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਨ ਜਾਂ ਅਨਾਜ ਦੀ ਕਮੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਤੇਲ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਊ ਦਾ ਦੁੱਧ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਘਿਉ ਆਦਿ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਦਾਨ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਅਤੇ ਆਖਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ; ਤਿਲ ਦਾ ਦਾਨ ਸਦਾ ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਨਾ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਘਿਉ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਪੜਾ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਨਾਜ ਤੇ ਭੋਜਨ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ, ਗੁੜ ਮਿੱਠੇ ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ, ਚਾਂਦੀ ਵੀਰਯ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਲੂਣ ਛੇ ਸਵਾਦਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਲੌਕੀ ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਭੋਗ ਲਈ ਹੈ। ਕੁੜੀ ਦਾ ਦਾਨ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਲਈ ਭੋਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੈਕਫਲ, ਅੰਬ, ਬੈਲ ਆਦਿ ਫਲਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇਹੀ ਲਾਭ ਹੈ। ਕੇਲਾ, ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ, ਮਸ਼, ਮੂੰਗ ਤੇ ਹੋਰ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਮੌਸਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਿਰਚ, ਸਰੋਂ ਤੇ ਹੋਰ ਫਲ-ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰੇ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਨ ਵਾਸਤੇ ਧੁਨੀ, ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ—ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਉਸਦੇ ਫਲ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ, ਕਦੋਂ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।