ਧਿਆਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਧਿਆਨ ਦਾ ਮੂਲ ਚਿੰਤਨ ਹੈ—ਇਹ ਚਿੰਤਨ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਧਿਆਨ ਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਪੂਰੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਧਿਆਨ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਅਟੱਲ ਤੇ ਅਵਿਚਲ ਮਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਧਿਆਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਦਾ ਰਹੇ—ਇਹ ਆਧਾਰ ਖੁਦ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਸਹਿਚਰੀ ਨਾਲ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪੂਰਨ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਫਲ ਮੁਕਤੀ, ਸਰਵੋਚ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸਿੱਧੀਆਂ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਕਸ਼ਮ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਤਾਕਤ—ਹਾਸਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਆਨੰਦ, ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਨਿਰਭੈਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਸਾਰੀਆਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਧਿਆਨ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਿਨਾਂ ਯੋਗੀ ਦੇ ਧਿਆਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਕੋਲ ਦੋਵੇਂ ਹਨ—ਧਿਆਨ ਤੇ ਗਿਆਨ—ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤ, ਇਕਾਗਰ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਗਿਆਨ ਸਿਰਫ ਉਹ ਯੋਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਗਿਆਨ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਵਿਰਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਅੱਗ ਸੁੱਕੀਆਂ ਤੇ ਗਿੱਲੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਦੀਵਾ ਵੀ ਵੱਡੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਵੀ ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜੋ ਉੱਚਤਮ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ। ਧਿਆਨ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ, ਧਿਆਨ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਤਪ ਨਹੀਂ, ਧਿਆਨ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਯਜਨ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਤੀਰਥਾਂ ਜਾਂ ਪਥਰ/ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸੁਕਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਰਗਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬਾਹਰ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹੀ ਸੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹਨ, ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਿਆ-ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜੇ ਬਾਹਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੱਡਾ ਇਨਾਮ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਕੇਵਲ ਰਿਵਾਇਤੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜੇਕਰ ਗਿਆਨ ਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਯੋਗ ਦੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਗਿਆਨ ਤੇ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੇਵਲ ਯੋਗ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਕੋਟੀਆਂ ਵਾਰ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਫਲ ਯਜਨਾਂ, ਅੱਗ ਹਵਨ ਜਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਫਲ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਿੰਦੇ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਮੂੜ੍ਹੇ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਯਮ ਦੇ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਿੰਦਕ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਦੋਸ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਵੱਧ ਪਾਪੀ ਤੇ ਕਠੋਰ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ— ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਣੰਤ ਆਨੰਦ ਤੇ ਅਖੰਡ ਯੋਗ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਆਨੰਦ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ। ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਰਨ, ਭੋਜਨ, ਪਾਣੀ, ਸੌਣ ਲਈ ਬਿਸਤਰੇ, ਚਾਦਰ ਆਦਿ ਦੇ ਕੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਯੋਗ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਦਾਣੇ ਸਖਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗੀ ਪਾਪਾਂ ਅੱਗੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦਾ ਪੱਤਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਭਿੱਜਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀ ਸਦਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਓਹ ਥਾਂ ਵੀ pavittar ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਫਿਰ ਜੇ ਓਹ ਥਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ pavittar ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਿੰਨਾ ਵਧੀਆ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਕਰਤੱਬ ਛੱਡ ਕੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਯੋਗ ਦੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਗਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਸੁਖ ਭੋਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ, ਜੇ ਸੰਸਾਰੀ ਸੁਖ ਨੂੰ ਤਿਨਕਾ ਸਮਝ ਕੇ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਵੈਰਾਗਯ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਮਰਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂ ਮਾੜੇ ਸੰਕੇਤ ਵੇਖ ਕੇ ਯੋਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ pavittar ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਉੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਦਿਲੋਂ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ—ਬਿਮਾਰੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਵੀ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ pavittar ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ—ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ— ਜਾਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਰੋਗ ਜਾਂ ਹੋਰ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ pavittar ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੌਤ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਅਟੱਲ ਮਨ ਨਾਲ, ਉਪਵਾਸ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ— ਜੇਕਰ ਕੋਈ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਛੱਡਣ ਯੋਗ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਉਹ ਨਿੰਦਕ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਆਪ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਆਪਣੇ ਇਕਵੀਂ ਪਰਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਸ਼ਿਵ ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਦੀ ਖਾਤਰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਰਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।