ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇੱਥੇ ਬੁੱਧੀ ਤਦ ਹੀ ਚਲਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਧਿਆਨ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਧਿਆਨ ਬਿਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਸਥਿਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਧਿਆਨ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਜਾਂ ਆਕਾਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਧਿਆਨ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਜਦੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਆਕਾਰ ਜਾਂ ਰੂਪ ਦੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਜਾਂ ਆਕਾਰ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ, ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬੀਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਰਾਹੀਂ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਦਿ ਦੇ ਜੋ ਮਾਤਾ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਡੂੰਘੀ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ, ਫਿਰ ਚਮਕ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ। ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਅੰਦਰਲੇ ਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਣਾ ਡੂੰਘੀ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਦੀ ਜੋ ਜੋਤ ਹੈ, ਉਹ ਚਮਕ ਹੈ। ਜਿਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੁੱਧੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਬਾਹਰਲੇ, ਝੱਟ ਹੀ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਣਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ: ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਧਿਆਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ, ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਡੋਲ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੱਚਿਆ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਜੜ੍ਹ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ। ਯੋਗ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅਭਿਆਸ ਵੀ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ। ਅਸਲ ਧਿਆਨ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਅਡੋਲ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ, ਸਰਵੋਤਮ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸੁਖਮਤਾ ਵਰਗੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਸੁਖ, ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਭੈਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਧਿਆਨ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਦੋਵੇਂ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਨਿਰਲੇਪ, ਏਕਾਗ੍ਰ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਿਰਲ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਸੁੱਕੀਆਂ ਤੇ ਗੀਲੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਧਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਤੁਰੰਤ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਦੀਵਾ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਯੋਗ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅਭਿਆਸ ਵੀ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਸੁਖ ਅੰਤਹੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਤੀਰਥ, ਕੋਈ ਤਪ, ਕੋਈ ਯਜ੍ਯ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਤੀਰਥਾਂ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵਾਂਗ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਰੂਪ। ਜਿਵੇਂ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਿ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਬਾਹਰ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਅੰਦਰਲੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹੀ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹਨ, ਰਿਵਾਜੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜੇ ਬਾਹਰਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਿਸਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵੱਡਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ; ਇਥੇ ਵੀ, ਕੇਵਲ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਯੋਗ ਦੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ, ਉਹ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੇਵਲ ਯੋਗ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਯਜ੍ਯਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਜਿੰਨਾ ਫਲ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਕੋਟੀਆਂ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਪੂਜ ਕੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਫਲ ਯਜ੍ਯ, ਹੋਮ ਜਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਫਲ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਮੂੜ੍ਹ ਲੋਕ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਯਮ ਦੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਪਾਪੀ ਹੈ; ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਦੁਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ— ਉਹ ਬੇਅੰਤ ਭੋਗ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅੰਤਹੀਨ ਯੋਗ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਭੋਗ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ, ਭੋਜਨ, ਪਾਣੀ, ਸੌਣ ਲਈ ਬਿਸਤਰੇ, ਕਪੜੇ ਆਦਿ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਯੋਗ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਪਾਪਾਂ ਦੀਆਂ ਠੋਕਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਚੌਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਕਠੋਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਯੋਗੀ ਪਾਪ ਵਲੋਂ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਲਿਪਟਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦਾ ਪੱਤਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਭਿੱਜਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀ ਸਦਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜੇ ਥਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਕਰਤੱਬ ਛੱਡ ਕੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣ। ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਯੋਗ ਦੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਜੇ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਭੋਗ ਭੋਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ।