ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਹਰ ਤੱਤ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਤੱਤ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੇਵਤੇ ਦੇ ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਇਹ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਠਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਤੱਕ, ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਇਹ ਸਥੂਲ ਰੂਪ, ਜੋ ਕਿ ਤੀਬਰ, ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਸਵਭਾਵ ਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਰੂਪ ਧਿਆਨ ਕਰਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਉੱਗਰ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਪ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਪਰ ਸ਼ਾਂਤ ਰੂਪ ਦੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਕਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਮਾਤਰ ਵੀ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਕੁਝ ਯੋਗੀ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀਕੰਠ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਤ ਸਿੱਧੀਆਂ ਜਲਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਮਨ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਵਾਸਤੇ ਸਥੂਲ ਧਿਆਨ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਥੂਲ ਤੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੇ ਵੀ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਰੂਪ ਵਿਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖੋ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰੋ; ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਆਖਰਕਾਰ ਵਿਸ਼ੇ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ੇ ਰਹਿਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇੱਥੇ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਉਦੋਂ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਧਿਆਨ ਉੱਗਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਖਮ ਧਿਆਨ ਵਿਸ਼ੇ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅੰਤਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਾਂ, ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਧਿਆਨ ਰੂਪ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇ ਰਹਿਤ ਧਿਆਨ ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਕੁਦਰਤ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਵਿਸ਼ੇ ਸਮੇਤ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇ ਰਹਿਤ, ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਰੂਪ ਤੇ ਰੂਪ-ਰਹਿਤ ਦੋਵਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ, ਉੱਤਪੱਤੀ ਵਾਲਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਖਰ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ, ਵਿਸ਼ੇ ਰਹਿਤ, ਉੱਤਪੱਤੀ ਰਹਿਤ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਰਾਹੀਂ, ਦੇਵੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਦਿਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਾਂਤੀ, ਡੂੰਘੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸਾਦ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿੱਘਨਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਦਰ ਬਾਹਰ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਨਾਸ ਹੋਣਾ ਡੂੰਘੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਵੇਂ ਵੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਚੰਗੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਸਾਦ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਕਾਰਨ, ਅੰਦਰਲੇ ਤੇ ਬਾਹਰਲੇ, ਅਕੱਲ ਦੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਧਿਆਨ, ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼—ਇਹ ਚਾਰੇ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਮੂਲ ਵਿਚਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਧਿਆਨ। ਯੋਗ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅਭਿਆਸ ਵੀ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ। ਧਿਆਨ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਅਡੋਲ ਮਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਧਿਆਨ ਲਈ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਧਾਰਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ। ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪੂਰਨ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ—ਮੁਕਤੀ, ਪੂਰਨ ਆਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਅਣੂ ਹੋਣ ਵਰਗੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਸੁਖ, ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਭੈ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਧਿਆਨ; ਜਿਸ ਕੋਲ ਦੋਵੇਂ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਹਰ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਗਿਆਨ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸਦੀ ਅਕੱਲ ਪਾਪ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਵੱਡੀ ਦੁਲਭ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਅੱਗ ਸੁੱਕੀਆਂ ਤੇ ਭਿੱਜੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਧਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਫੌਰਨ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਦੀਵਾ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਇਉਂ ਹੀ, ਯੋਗ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅਭਿਆਸ ਵੀ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਉੱਚਤਮ ਲਾਭ ਅੰਤਹੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਤਪ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਯਜ্ঞ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਤੀਰਥਾਂ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ, ਸੁਕਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਸਿੱਧਾ ਦਿਵਯ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬਾਹਰ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਅੰਦਰਲੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਰਿਵਾਜੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ। ਜੋ ਲੋਕ ਬਾਹਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਕਿਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਖਾਈ ਦੇਣ; ਇਥੇ ਵੀ, ਕੇਵਲ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹੀ ਹੈ। ਜੇ ਜੋ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਯੋਗ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ, ਉਹ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਮੁੜ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਜੋ ਕੇਵਲ ਯੋਗ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ।