ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਦੇ ਦਸ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲੇ, ਕਦੇ ਛੇ ਜਾਂ ਚਾਰ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕੰਵਲ-ਫੁੱਲ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਦੋ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕੰਵਲ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਕੰਵਲ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਜੋ ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਸੱਜੇ ਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਹਰ ਪੰਖੁੜੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਹੈ। ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਅੱਖਰ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਰਮਵਾਰ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੰਵਲ ਬਲਬ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ‘ਕ’ ਤੋਂ ‘ਥ’ ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਖਰ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਚਿੱਟੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੰਵਲ ਉੱਤੇ ‘ਡ’ ਤੋਂ ‘ਫ’ ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਖਰ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਧੂੰਏਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਕੰਵਲ ਉੱਤੇ ‘ਬ’ ਤੋਂ ‘ਲ’ ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਖਰ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੰਵਲ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰ 'ਤੇ ਹੈ, ‘ਵ’ ਤੋਂ ‘ਸ’ ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਖਰ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਥੇ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਆਕ੍ਰਿਤੀ, ਅੰਗੂਠੇ ਜਿੰਨੀ ਵੱਡੀ, ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦੀ, ਸਾਫ਼ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਮਨ ਵਿਚ ਰਚਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਦੇ ਅਰਧਚੰਦ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਚਾਵਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਾਂ ਕੰਵਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਦੀ ਤੰਤੂ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੰਬ ਦੇ ਫੁੱਲ ਦੀ ਗੁੱਚੀ ਜਾਂ ਠੰਢ ਦੀ ਬੂੰਦ ਵਾਂਗ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇੰਝ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਤੱਤ ਲਈ, ਉਸ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਦਾ ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਤੱਕ, ਸਦਾ-ਸ਼ਿਵ ਤੱਕ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਠਵੇਂ ਰੂਪ ਤੱਕ, ਜੋ ਸਿਰਜਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਥੂਲ ਰੂਪ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੀਖੀ, ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਉਹੀ ਕਰੇ, ਜੋ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ। ਜੇਕਰ ਤੀਖੇ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪਾਪ ਤੇ ਰੋਗ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਪਰ ਸ਼ਾਂਤ ਰੂਪ ਦੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਸਿਧੀਆਂ ਕਰਮਵਾਰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਕੁਝ ਲੋਕ, ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਜਲਦੀ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ – ਇਹੀ ਯੋਗੀ ਹਨ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਮਨ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਸਥੂਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਥੂਲ ਤੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁੱਖਮ ਤੇ ਵੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿਧੀਆਂ ਸਿੱਧੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਰੂਪ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਿਸੇ ਆਕਾਰ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਆਕਾਰ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਕਾਰ ਰਹਿਤ ਧਿਆਨ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਧਾਰਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਧਿਆਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇੱਥੇ ਬੁੱਧੀ ਤਦ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਧਿਆਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਸੁੱਖਮ ਧਿਆਨ ਵਿਸ਼ਾ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਤਮ ਸੱਚ ਵਿਚ ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਧਿਆਨ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਾ ਰਹਿਤ ਧਿਆਨ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਕੋਈ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਨਹੀਂ; ਚਾਹੇ ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੀਜ ਰਹਿਤ, ਉਹੀ ਧਿਆਨ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਰੂਪ ਤੇ ਨਿਰਰੂਪ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾ ਵਾਲਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਆਖਰ ਵਿਚ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਾ ਰਹਿਤ, ਬੀਜ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਣ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਰਾਹੀਂ, ਸ਼ਕਤੀ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ – ਸ਼ਾਂਤੀ, ਗਹਿਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਤੇਜ, ਤੇ ਉੱਚੀ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ – ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੀ ਅੰਧਕਾਰਤਾ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਣਾ ਹੀ ਗਹਿਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ; ਜੋ ਚਾਨਣ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਤੇਜ ਹੈ। ਜਿਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਬਾਹਰਲੇ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਾਰਨ ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਧਿਆਨ, ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ, ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ – ਇਹ ਚਾਰ ਜਾਣ ਕੇ, ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸਦਾ ਅਟੱਲ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਚੰਗਿਆਈ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਮੁਢਲਾ ਅੰਗ ਚਿੰਤਨ ਹੈ; ਵਾਰ ਵਾਰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਭੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ। ਧਿਆਨ ਉਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਟੱਲ ਮਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਧਾਰਾ ਲਈ ਆਧਾਰ ਬਣੇ; ਤੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਹੀ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ। ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪੂਰਨ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ, ਪੂਰਨ ਅਧਿਕਾਰ ਤੇ ਲਘੂਤਾ ਆਦਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਸੁਖ, ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਨਿਰਭੈਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਹੀ ਲੀਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਬਿਨਾਂ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਗਿਆਨ ਬਿਨਾਂ ਯੋਗੀ; ਜਿਸ ਕੋਲ ਧਿਆਨ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੋਹਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਸ਼ਾਂਤ, ਏਕਾਗ੍ਰ ਤੇ ਸਭ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਗਿਆਨ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਪਾਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਣੀ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਸੁੱਕੀਆਂ ਤੇ ਗਿੱਲੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਧਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮਾੜੇ ਦੋਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।