ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸਾਧਕ ਨੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਰੀਤੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਲਈ, ਮਹਾਨ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ। ਉਹ ਸਾਧਕ, ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਲਿਤ ਰਹਿੰਦਾ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਚਦਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ, ਨਰਮ, ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ, ਖੁਲ੍ਹੀ, ਸਮਤਲ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਆਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠਦਾ। ਉਹ ਲੋਟਸ ਜਾਂ ਸਵਸਤਿਕ ਆਸਨ ਵਰਗੇ ਆਸਨ ਲੈਂਦਾ, ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਗਰਦਨ, ਸਿਰ ਤੇ ਛਾਤੀ ਸਿੱਧੀ, ਨਜ਼ਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਾ ਮਾਰੀ ਜਾਵੇ, ਸਿਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉਚਾ, ਅਤੇ ਦੰਦ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਾ ਛੁਹਣ। ਜੀਭ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਪੈਰ ਦੀਆਂ ਐੜੀਆਂ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ। ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉੱਤਲੇ, ਜਿੱਥੇ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਹਥੇਲੀ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਪੱਟਾਂ 'ਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ। ਪਿੱਠ ਨੂੰ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਉਚਾ ਕਰਦਾ, ਛਾਤੀ ਅੱਗੇ ਪੱਕੀ, ਅਤੇ ਨਜ਼ਰ ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ 'ਤੇ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਨਾ ਵੇਖਦਾ। ਸਾਹ ਦੀ ਧਾਰ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਕਰਕੇ, ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ। ਇਹ ਸਾਧਕ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਲੋਟਸ-ਆਸਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਧਿਆਨ ਦੀ ਯਜਨਾ ਕਰਦਾ—ਕਦੇ ਆਸਨ ਦੇ ਤਲੇ, ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ, ਨਾਭੀ, ਗਲੇ ਜਾਂ ਤਾਲੂ 'ਤੇ। ਕਦੇ ਭ੍ਰੂ-ਮੱਧ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਮੱਥੇ ਜਾਂ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ 'ਤੇ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪਰਮ ਆਸਨ ਨੂੰ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਅਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ। ਕਦੇ ਕਵਰ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਬਿਨਾ ਕਵਰ ਦੇ, ਦੋ ਪਤੀਆਂ, ਸੋਲਾਂ ਪਤੀਆਂ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਪਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਲੋਟਸ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ। ਦਸ, ਛੇ ਜਾਂ ਚਾਰ ਪਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਲੋਟਸ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ; ਭ੍ਰੂ-ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਲੋਟਸ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ। ਇਸ ਲੋਟਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਸੱਜੇ ਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਹਰ ਪਤੀਆਂ 'ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਰੰਗ ਦੇ ਅੱਖਰ ਹਨ। ਸੋਲਾਂ ਪਤੀਆਂ ਸੋਲਾਂ ਸਵਰ ਹਨ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ; ਇਹ ਲੋਟਸ ਬਲਬ ਦੇ ਤਲੇ ਹੈ। 'ਕ' ਤੋਂ 'ਥ' ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਖਰ ਪਤੀਆਂ 'ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟੇ ਲੋਟਸ 'ਤੇ 'ਡ' ਤੋਂ 'ਫ' ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਖਰ ਲਗੇ ਹਨ। ਬਿਨਾ ਧੂੰਏ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਦੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਲੋਟਸ 'ਤੇ 'ਬ' ਤੋਂ 'ਲ' ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਖਰ ਹਨ; ਸੋਨੇ ਦੇ ਲੋਟਸ ਦੇ ਤਲੇ 'ਤੇ 'ਵ' ਤੋਂ 'ਸ' ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਖਰ ਪਤੀਆਂ 'ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਟਸਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਸਾਧਕ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਅਡੋਲ ਸਮਝ ਨਾਲ। ਉਹ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖੇ, ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਰਗਾ, ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦਾ, ਸਾਫ਼ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ। ਕਦੇ ਉਹ ਰੂਪ ਅਰਧ-ਚੰਦ, ਤਾਰੇ, ਚਾਵਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਾਂ ਲੋਟਸ ਦੀ ਰੇਸ਼ਮ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ। ਜਾਂ ਕਦੰਬਾ ਫੁੱਲ ਦੇ ਗੇਂਦੇ ਜਾਂ ਪਾਲੇ ਦੀ ਬੂੰਦ ਵਾਂਗ। ਜੇਕਰ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਉਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਹਰ ਤੱਤ ਲਈ, ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਸਥੂਲ ਰੂਪ, ਸਦਾ-ਸ਼ਿਵ ਤੱਕ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ, ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਥੂਲ ਰੂਪ, ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਥਾਪਿਤ ਹਨ: ਉਗਰ, ਮਿਸ਼੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰੂਪ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ। ਇਹ ਰੂਪ ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ; ਜੇਕਰ ਉਗਰ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਪਾਪ ਅਤੇ ਰੋਗ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਿਸ਼੍ਰ ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮੁਕਤੀ ਫੌਰਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਪਰ ਸ਼ਾਂਤ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਮੁਕਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਕੁਝ ਲੋਕ, ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀਕੰਠ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਤ ਸਿੱਧੀਆਂ ਛੇਤੀ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਯੋਗੀ ਹਨ। ਕੁਝ, ਮਨ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ, ਸਥੂਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਥੂਲ 'ਤੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖਸ਼ਮ 'ਤੇ ਵੀ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਰੂਪ ਦਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਮਨ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਸ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹੜੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਧਾਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਧਿਆਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇੱਥੇ ਬੁੱਧੀ ਤਦ ਹੀ ਚਲਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਧਿਆਨ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਸੁਖਸ਼ਮ ਧਿਆਨ ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਆਖਰੀ ਸੱਚ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਾਂ, ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਧਿਆਨ ਰੂਪ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਧਿਆਨ, ਸੁਰੂਪਤਾ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ; ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਉਹੀ ਧਿਆਨ ਹੈ। ਰੂਪ ਅਤੇ ਅਰੂਪ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ, ਬੀਜ-ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬੀਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਮਿਲ ਸਕਣ; ਪ੍ਰਾਣ-ਅਯਾਮ ਦੇ ਜਰੀਏ, ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਦਿ ਸਥਿਤੀਆਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਾਂਤੀ, ਗਹਿਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਚਮਕ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਰਮ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ—ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੈ। ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੀਆਂ ਹਨੇਰਿਆਂ ਦੀ ਨਸ਼ਟਤਾ, ਗਹਿਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ; ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਚਮਕ ਹੈ। ਉਹ ਸਥਿਤੀ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਕਾਰਣ, ਬਾਹਰਲੇ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ, ਛੇਤੀ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਧਿਆਨ, ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ, ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਾਧਕ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ्य ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ 'ਧਿਆਨਕਾਰੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।