ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਿਲਾ ਜੀ, ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੋਈ ਯੋਗੀ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦੈਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਨੂੰ ਸੁੱਕੀ ਘਾਸ ਵਾਂਗ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਯੋਗ-ਫਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਯੋਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਕਿਸੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ, ਸ਼ੁਭ ਥਾਂ ਤੇ—ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਜਗ੍ਹਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਇਕਾਂਤ, ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਥਾਂ ਤੇ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਘਨ ਦੇ—ਇਹ ਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਜ਼ਮੀਨ ਚੰਗੀ ਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਹੋਵੇ, ਇਤਰ ਜਾਂ ਧੂਪ ਨਾਲ ਮਹਕਦੀ ਹੋਵੇ, ਨਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਛਤਰੀਆਂ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸਜਾਵਟ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਥਾਂ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ, ਫੁੱਲ, ਹਵਨ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ, ਪਾਣੀ, ਫਲ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜੜਾਂ ਹੋਣ; ਚਾਹੇ ਅੱਗ ਕੋਲ, ਪਾਣੀ ਕੋਲ ਜਾਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਉਹ ਥਾਂ ਨਾ ਤਾਂ ਮੱਛਰ ਜਾਂ ਡੰਗੀ ਮੱਖੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਸੱਪ ਜਾਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਨਾ ਬੁਰੇ ਜਾਨਵਰ ਜਾਂ ਡਰ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ, ਪੁਰਾਣਾ ਟਿੱਬਾ, ਜ਼ਰਜਰ ਘਰ, ਚੌਰਾਹਾ, ਦਰਿਆ, ਨਦੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜਾਂ ਸੜਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਵੇ। ਨਾ ਪੁਰਾਣੇ ਬਾਗ, ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਜਾਂ ਕੋਈ ਅਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੋਵੇ। ਨਾ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਅਜਿਹੀ ਭੋਜਨ ਖਾਧਾ ਹੋਵੇ ਜੋ ਹਜ਼ਮ ਨਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਖੱਟਾ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਜਿੱਥੇ ਗੰਦਗੀ ਹੋਵੇ। ਉਲਟੀ, ਦਸਤ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਂ ਥਕਾਵਟ, ਚਿੰਤਾ, ਭੁੱਖ ਜਾਂ ਪਿਆਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਲਨ, ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਤੁਲਨ, ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਤੁਲਨ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਚੋ। ਬੈਠਣ ਲਈ ਨਰਮ, ਸੁਖਦਾਇਕ, ਖੁੱਲ੍ਹਾ, ਸਮਤਲ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਆਸਨ ਚੁਣੋ। ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਦਮ ਆਸਨ ਜਾਂ ਸਵਸਤਿਕ ਆਸਨ ਵਰਗੇ ਆਸਨ ਲਏ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਗਰਦਨ, ਸਿਰ ਤੇ ਛਾਤੀ ਸਿੱਧੀ ਰੱਖੇ, ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾਂ ਤੱਕੇ, ਸਿਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਚਾ, ਦੰਦ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲੱਗਣ। ਜੀਭ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਅਡੋਲ ਰੱਖੋ, ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਏੜੀਆਂ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਅੰਡਕੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜੰਘਾਂ ਉੱਤੇ ਆੜੀ ਰੱਖੋ, ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਪਿੱਠ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉੱਪਰ ਵਲ ਉਠਾਓ, ਛਾਤੀ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਟਿਕੀ ਹੋਈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਨਾ ਤੱਕੋ। ਸਾਹ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰੱਖੋ, ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਦਿਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਉੱਤੇ, ਧਿਆਨ-ਹਵਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰੋ—ਜਾਂ ਤਲ, ਜਾਂ ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ, ਨਾਭੀ, ਗਲਾ ਜਾਂ ਤਾਲੂ ਉੱਤੇ। ਭ੍ਰੂ-ਮੱਧ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਮੱਥੇ ਜਾਂ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਸ਼ਿਵ-ਚਰਨ ਤੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਚਰਨ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕਰੋ। ਉਥੇ, ਚਾਹੇ ਢੱਕਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਦੋ ਪੱਤਿਆਂ, ਸੋਲਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਵਿਚ, ਜਿਵੇਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਾਂ ਦਸ, ਛੇ ਜਾਂ ਚਾਰ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਵਿਚ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਭ੍ਰੂ-ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਹੈ ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਕਮਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਸੱਜੇ-ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਹਰ ਪੱਤੀ ਉੱਤੇ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਹੈ, ਹਰ ਪੱਤੀ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹੈ। ਸੋਲਾਂ ਪੱਤੀਆਂ ਸੋਲਾਂ ਸਵਰ ਹਨ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲਗੇ ਹਨ; ਇਹ ਕਮਲ ਗੁੱਛੀ ਦੇ ਮੂਲ 'ਬਲਬ' ਉੱਤੇ ਹੈ। 'ਕ' ਤੋਂ 'ਥ' ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਖਰ ਹਰ ਪੱਤੀ ਉੱਤੇ ਲਗੇ ਹਨ। ਸੁੱਚੇ ਚਿੱਟੇ ਕਮਲ ਉੱਤੇ 'ਡ' ਤੋਂ 'ਫ' ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਖਰ ਲਗੇ ਹਨ। ਧੂੰਏਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਦੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕਮਲ ਉੱਤੇ 'ਬ' ਤੋਂ 'ਲ' ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਖਰ ਹਨ; ਸੁਵਰਣੀ ਕਮਲ, ਜੋ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਉੱਤੇ 'ਵ' ਤੋਂ 'ਸ' ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਖਰ ਲਗੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਵਧੇਰੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਥੇ ਢਿੱਲੇ ਮਨ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਤੇ ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ, ਜੋ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਰਗਾ, ਚਾਰ ਪਾਸੋਂ ਚਮਕਦਾ, ਸਾਫ਼ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਰੂਪ ਕਦੇ ਅਰਧਚੰਦ, ਕਦੇ ਤਾਰੇ, ਕਦੇ ਚਾਵਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਾਂ ਕਮਲ ਦੀ ਡੱਲੀ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਵਰਗਾ ਦਿਸ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਕਦੰਬ ਦੇ ਫੁੱਲ ਦੀ ਗੇਂਦ ਜਾਂ ਓਸ ਦੀ ਬੂੰਦ ਵਾਂਗ। ਜੇ ਤੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਹਰ ਤੱਤ ਲਈ, ਉਸ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ, ਸਦਾ-ਸ਼ਿਵ ਤੱਕ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਉੱਠਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਦੀ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਜਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹਨ—ਉਗ੍ਰ, ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰੂਪ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਉਹੀ ਕਰੇ ਜੋ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਣ; ਜੇ ਉਗ੍ਰ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਪ ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਜਾਂ ਮ੍ਰਿਦੁ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਤੁਰੰਤ ਜਾਂ ਦੇਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਪਰ ਮ੍ਰਿਦੁ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ, ਸਾਰੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਕੁਝ ਯੋਗੀ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀਕੰਠ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਇੱਛਤ ਫਲ ਜਲਦੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਨ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਸਥੂਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਥੂਲ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਸੁੱਖਮ ਉੱਤੇ ਵੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਫਲ ਸਿੱਧੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਰੂਪ ਹੀ ਸੋਚੋ। ਮਨ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖੋ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰੋ; ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਬਿਨਾ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ੇ ਰਹਿਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।