ਇਹ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਜੀਵ ਇਸ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀ ਸਰਵਰਾਜਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣ, ਵੱਢਣ, ਬੰਨ੍ਹਣ, ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਫੜਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਰਵਰਾਜਤਾ ਸਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਸਰਵਰਾਜਤਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਛਪਣ (56) ਗੁਣਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨਾ, ਉਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਲੈਣ-ਦੇਣਾ (ਲਯ) ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਵਰਾਜਤਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਹੁਕਮ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਚੌਂਸਠ (64) ਗੁਣਾ ਬ੍ਰਹਮ ਸਰਵਰਾਜਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਦੂਜੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰਵਰਾਜਤਾ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਵੈਸ਼ਨਵ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਕਾਰਜ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਦੂਜੀ, ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਵਰਾਜਤਾ—ਇਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚਤਮ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਅਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਰਵੋਚ, ਨਿਡਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੀ ਸਰਵਰਾਜਤਾ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦੈਤਿਆਂ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਕੀ ਘਾਸ ਵਾਂਗ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਯੋਗ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਮਹਾਤਮਾ ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਯੋਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ, ਸ਼ੁਭ ਥਾਂ ਤੇ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਤੀਰਥ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸੁੰਨੇ, ਨਿਰਜਨ, ਸ਼ਾਂਤ ਸਥਾਨ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵਿਘਨ ਨਾ ਹੋਵੇ— —ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਗੰਧਤ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਧੂਪ, ਫੁੱਲ, ਛਤਰੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ੋਭਾ ਹੋਵੇ— —ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ, ਤਾਜੇ ਫੁੱਲ, ਹਵਨ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ, ਪਾਣੀ, ਫਲ ਤੇ ਮੂਲ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ; ਚਾਹੇ ਅੱਗ ਕੋਲ, ਪਾਣੀ ਕੋਲ ਜਾਂ ਸੁੱਕੀ ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ— —ਜਿੱਥੇ ਮੱਛਰ, ਕੀੜੇ, ਸੱਪ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕ ਨਾ ਹੋਣ; ਨਾ ਡਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ, ਨਾ ਮਸਾਣ, ਖੰਡਰ, ਪੁਰਾਣਾ ਬਾਗ, ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਜਾਂ ਗੰਦੀ ਥਾਂ ਤੇ— —ਨਾ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਪਖਾਨਾ ਜਾਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਹੋਵੇ; ਨਾ ਉਲਟੀ, ਦਸਤ, ਜਿਆਦਾ ਖਾਣ, ਥਕਾਵਟ, ਚਿੰਤਾ, ਭੁੱਖ ਜਾਂ ਤੀਸ ਨਾਲ— —ਨਾ ਆਪਣੇ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ, ਨਾ ਅਤਿ ਖਾਣ ਪੀਣ ਜਾਂ ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ; ਹਰ ਕੰਮ ਵਿਚ ਮਿਆਨਾ ਰੱਖੋ— —ਸੁੱਤਣ ਤੇ ਜਾਗਣ ਵਿਚ ਭੀ ਮਿਆਨਾ ਰੱਖੋ, ਸਾਰੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਹੋ; ਨਰਮ, ਸੁੰਦਰ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ, ਸਮਤਲ ਤੇ ਸਾਫ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੋ— —ਪਦਮਾਸਨ ਜਾਂ ਸਵਸਤਿਕ ਆਸਨ ਲਵੋ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੋ— —ਗਰਦਨ, ਸਿਰ ਤੇ ਛਾਤੀ ਸਿੱਧੇ ਰੱਖੋ, ਅੱਖਾਂ ਨਾ ਫਾੜੋ, ਸਿਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਚਾ, ਦੰਦ ਆਪਸ ਵਿਚ ਨਾ ਲੱਗਣ— —ਜੁੱਬਾਨ ਅਡੋਲ, ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ ਤੇ ਰੱਖੋ; ਅੰਗ ਨੂੰ ਐੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲੋ— —ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜੰਗ੍ਹਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ— —ਪਿੱਠ ਹੌਲੀ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕੋ, ਛਾਤੀ ਅੱਗੇ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਨੱਕ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਟਿਕੀ ਹੋਈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਨਾ ਵੇਖੋ— —ਸਾਹ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਤੇ ਸਥਿਰ ਰੱਖੋ, ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਓ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ— —ਦਿਲ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿਚ, ਧਿਆਨ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੋ—ਕਦੇ ਨੀਵਾਂ, ਨੱਕ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੇ, ਨਾਭੀ ਤੇ, ਗਲੇ ਤੇ ਜਾਂ ਤਾਲੂ ਉੱਤੇ— —ਭਰੌਂਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਦਰਵਾਜੇ ਤੇ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਉੱਚਤਮ ਆਸਨ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਯਾਦ ਕਰੋ— —ਉਥੇ, ਚਾਹੇ ਢੱਕਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਦੋ ਪੱਤੀਆਂ, ਸੋਲਾਂ ਪੱਤੀਆਂ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਵਿਚ, ਜਿਵੇਂ ਆਗਿਆ ਹੈ— —ਦਸ, ਛੇ ਜਾਂ ਚਾਰ ਪੱਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਵਿਚ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ; ਭਰੌਂਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਪੱਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ, ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। —ਇਸ ਕਮਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸੱਜੇ ਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਹਰ ਪੱਤੀ ਉੱਤੇ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਹੈ, ਹਰ ਪੱਤੀ ਕਿਸੇ ਅੱਖਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹੈ। —ਸੋਲਾਂ ਪੱਤੀਆਂ ਸੋਲਾਂ ਸਵਰ ਹਨ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ; ਇਹ ਕਮਲ ਬਲਬ ਦੇ ਮੂਲ ਤੇ ਹੈ। —'ਕ' ਤੋਂ 'ਠ' ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਖਰ ਪੱਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਹਨ। —ਸੁੱਚੇ ਚਿੱਟੇ ਕਮਲ ਉੱਤੇ 'ਡ' ਤੋਂ 'ਫ' ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਖਰ ਲਗਾਤਾਰ ਹਨ। —ਧੂੰਏਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਕਮਲ ਉੱਤੇ 'ਬ' ਤੋਂ 'ਲ' ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਖਰ ਹਨ; ਸੋਨੇ ਦੀ ਰੰਗਤ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਦੇ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰ ਉੱਤੇ 'ਵ' ਤੋਂ 'ਸ' ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਖਰ ਪੱਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹਨ। —ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਗੇ, ਉਥੇ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਸਥਿਰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਕਰੋ। —ਇੱਕ ਸੁੱਚਾ ਰੂਪ, ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਜਿਹਾ, ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਸਾਫ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਵਰਗਾ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ, ਉਸਨੂੰ ਦੇਖੋ। —ਕਦੇ ਇਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਕਲਾਵਾਂਗ, ਤਾਰੇ ਵਰਗਾ, ਚਾਵਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਿਹਾ ਜਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਡੰਡੇ ਦੀ ਤੰਤੁ ਵਾਂਗ ਦਿਸ ਸਕਦਾ ਹੈ। —ਜਾਂ ਕਦੰਬ ਦੇ ਫੁੱਲ ਦੀ ਗੁੱਛੀ ਵਾਂਗ ਜਾਂ ਓਸ ਦੀ ਬੂੰਦ ਵਰਗਾ, ਜੇ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇੰਝ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।