ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਯੋਗ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ, ਮਨੁੱਖ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਅਤੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅਲਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭੁੱਲਣ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਯਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਅਲਸ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਦੋਵੇਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਥਾਂ ਕਿਹੜੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਅਸਥਾਪਿਤਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਯੋਗ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਮਝ ਵਿਚ ਵਿਗਾੜ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਭੁੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਪੀੜਾ, ਮਨ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੀੜਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਦੁੱਖ ਸਰੀਰਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰੀ ਪੀੜਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਦੁੱਖ ਦਿਵਿਆ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗ੍ਰਹਿ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ ਆਦਿ, ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਭਟਕਣਾ, ਮਨ ਦੀ ਚੰਜਲਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਠੰਢੀਆਂ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਯੋਗੀ ਯੋਗ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਦਿਵਿਆ ਲੱਛਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਪਲਬਧੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਗਿਆਨ, ਸੁਣਨਾ, ਖ਼ਬਰ, ਦਰਸ਼ਨ, ਸੁਆਦ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼—ਇਹ ਛੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਘਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਉਹ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੁਖਮ ਹੋਵੇ, ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੁਰਾਣਾ, ਦੂਰ ਦਾ ਜਾਂ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਹੋਵੇ—ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਣਨਾ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸੁਣ ਲੈਣਾ ਹੈ। ਖ਼ਬਰ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰ ਰਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਨ, ਦਿਵਿਆ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵੇਖ ਲੈਣਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਹੀ ਸੁਆਦ, ਦਿਵਿਆ ਸੁਆਦਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਹੀ, ਸਪਰਸ਼, ਦਿਵਿਆ ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਮੂਲ ਰਤਨ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਬੋਲੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਅਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਦਿਵਿਆ ਦਵਾਈਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਿਵਿਆ ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਇਹ ਦਿਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਯੋਗ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਮਨ ਮੋਖਸ਼ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—"ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਇਹ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਇਉਂ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਹੋਵੇ।" ਪਤਲਾਪਣ, ਮੋਟਾਪਾ, ਬਚਪਨ, ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਜਵਾਨੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਸਧਾਰਣ ਰੂਪ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਟਿਕਾਉ ਅਵਸਥਾ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਗੰਧਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਅਠ ਗੁਣ ਹਨ, ਜੋ ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਜੋਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ, ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਆਉਣਾ, ਜਦੋਂ ਚਾਹੋ ਸਮੁੰਦਰ ਪੀ ਲੈਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਇੱਛਾ ਕਰੀਏ, ਪਾਣੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਘੜਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਸਤਾ ਬਿਨਾਂ ਵੀ, ਪਾਣੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਸੁਆਦ-ਰਹਿਤ ਚੀਜ਼ ਖਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸੁਆਦ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਟਿਕਾਉ ਅਵਸਥਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਇਹ ਸੋਲਾਂ ਅਦਭੁਤ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਗ ਦਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਬਚਣਾ, ਜੇ ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਣਾ—ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਜਮਾਉਣੀ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਰੱਖਣੀ, ਸਾੜ ਕੇ ਮੁੜ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਉਣੀ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣਾ, ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੋ ਹੋਣ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੌਵੀਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ: ਮਨ ਦੀ ਗਤੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਲੈਣਾ। ਬਿਨਾਂ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਰੀ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਥਾਮ ਲੈਣਾ, ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਹਲਕਾ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਹਵਾ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਲੈਣਾ—ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਂਗਲੀਆਂ ਚਟਕਾ ਕੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਕੰਬਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੀ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਅੱਗ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਬੱਤੀ ਤੀਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਇਹ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਣਾ, ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣਾ, ਅੰਤਰਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਣਾ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ—ਇਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਪਿੰਡ ਬਣਾਉਣਾ, ਨਿਰਦੇਹ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਹਵਾ ਦੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਵੱਡੀਆਂ, ਚਾਲੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ਿਕ ਤੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਉਣਾ ਜਾਂ ਜਾਣਾ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਸਭ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ, ਸਾਰੇ ਗੁਪਤ ਅਰਥ ਜਾਣ ਲੈਣਾ, ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰ ਲੈਣਾ, ਸਰਵੋਚਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਹੁਨਰ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਣਾ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਆਨੰਦਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਨਾਲੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਕੱਟਣਾ, ਮਾਰਨਾ, ਬੰਨ੍ਹਣਾ, ਛੱਡਣਾ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਣਾ—ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨਾ, ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਣਾ—ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਆਨੰਦਾਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਛਪਣ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈ: ਸਿਰਫ਼ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰ ਲੈਣਾ, ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਤੇ ਸੰਘਾਰ ਕਰਨਾ। ਸਭ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣਾ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰ ਲੈਣਾ—ਇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਕਰਨਾ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਚੌਂਸਠ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਦਾ ਇਹ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਦੂਜੀ, ਕੁਦਰਤੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਵੈਸ਼ਨਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਖੇਤਰ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਰਖਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵਲੋਂ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਦੂਜੀ, ਗਣੇਸ਼ ਸਰਵੋਚਤਾ—ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵਲੋਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਲੋਂ ਵੀ, ਨਹੀਂ ਜਾਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚਤਮ ਅਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਅਸੁੱਧ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਰਵੋਚ, ਨਿਰਭੈ, ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ।