ਯੋਗ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੰਗ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਜੋਤਿ ਹਰ ਥਾਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਹੀਂ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਆਪਣਾ ਮਨ ਧਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਵਡਿਆਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸੁੰਘਦਾ, ਨਾ ਬੋਲਦਾ, ਨਾ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਛੂਹਨ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਲੱਕੜ ਦੇ ਗੱਡ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਇਥੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰਹਿਤ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਦੀਵਟੀ ਦੀ ਜੋਤਿ ਕਦੇ ਡੋਲਦੀ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਕਦੇ ਡੋਲਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਯੋਗੀ ਇਸ ਰਸਤੇ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਰਵੋਚ ਯੋਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਅਭਿਆਸੀਆਂ ਲਈ ਦਸ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ: ਆਲਸ, ਭਾਰੀ ਰੋਗ, ਅਣਗਾਹੀ, ਥਾਂ ਤੇ ਸੰਦੇਹ, ਮਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਘਾਟ, ਗਲਤ ਫੈਲਣਾ, ਦੁੱਖ, ਉਦਾਸੀ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਚਿੰਤਾ। ਆਲਸ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਮੰਦਤਾ ਹੈ; ਰੋਗ ਸਰੀਰਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਸੰਤੁਲਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੋਸ਼ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਣਗਾਹੀ ਨੂੰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲਣ ਵਾਂਗ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਚਿੰਤਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਥਾਂ ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਅਸਥਾਪਨਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਘਾਟ ਉਹ ਮਨੋਵਿਰਤੀ ਹੈ ਜੋ ਯੋਗ ਦੇ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਗਲਤ ਸਮਝ ਹੈ, ਉਹ ਗਲਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਦੁੱਖ ਮਨ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੀੜ੍ਹ ਹੈ। ਸਰੀਰਕ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਦੁੱਖ, ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ, ਸੰਸਾਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੁਤੀਆਂ, ਵਿਸ਼, ਜਾਂ ਗ੍ਰਹਾਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਦੁੱਖ ਦਿਵਿਆ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇਛਾ ਰੁਕਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਉਦਾਸੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਭਟਕਣ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਯੋਗ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਯੋਗੀ ਵਿੱਚ ਦਿਵਿਆ ਲਕੜਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਇਕ ਹੋਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸੁਣਨਾ, ਜਾਣਕਾਰੀ, ਵੇਖਣਾ, ਸਵਾਦ, ਅਤੇ ਅਹਿਸਾਸ—ਇਹ ਛੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ—ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾ, ਚਾਹੇ ਸੁਕਸ਼ਮ, ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੁਰਾਣਾ, ਦੂਰ, ਜਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ—ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਵੇਖ ਲੈਣਾ। ਸੁਣਨਾ—ਸਾਰੇ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਜਤਨ ਦੇ ਸੁਣ ਲੈਣਾ; ਜਾਣਕਾਰੀ—ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਾ ਲੈਣਾ। ਵੇਖਣਾ—ਦਿਵਿਆ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਜਤਨ ਦੇ ਵੇਖ ਲੈਣਾ; ਸਵਾਦ—ਦਿਵਿਆ ਰਸਾਂ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਣਾ। ਅਹਿਸਾਸ—ਦਿਵਿਆ ਛੂਹਨ, ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਤੱਕ। ਮੋਤੀ, ਰਤਨ ਆਦਿ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਫਾ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਰਸ ਅਤੇ ਦਿਵਿਆ ਦਵਾਈਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਸਤਕਾਰ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਦਿਵਿਆ ਨਾਰੀਆਂ ਇਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਯੋਗ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨ ਮੁਕਤੀ ‘ਤੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: “ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਇਹ ਵੇਖਿਆ, ਤਿਵੇਂ ਮੁਕਤੀ ਹੋਵੇ।” ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਾਂਭ—ਪਤਲਾਪਣ, ਮੋਟਾਪਣ, ਬਚਪਣ, ਬੁਢਾਪਾ, ਜਵਾਨੀ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਸਧਾਰਣ ਰੂਪ। ਧਰਤੀ ਦਾ ਤੱਤ ਨਾ ਹੋਣ ‘ਤੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਗੰਧਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਠ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਤੇ ਧਰਤੀ ਅਵਸਥਾ ਵਾਂਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਸਕਣਾ, ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਆਉਣਾ; ਸਮੁੰਦਰ ਪੀ ਸਕਣਾ, ਬਿਨਾਂ ਕਲੇਸ਼। ਜਿਥੇ ਮਨ ਚਾਹੇ, ਓਥੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਿਨਾਂ ਪਾਤਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਸਤੂ, ਪਾਣੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਬੇਸਵਾਦ ਚੀਜ਼ ਖਾਣੀ ਚਾਹੀਏ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਸਵਾਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਥਾਂ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਾਂਭ। ਸਰੀਰ ਜਖਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਧਰਤੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਇਹ ਸੋਲਾਂ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਜ-ਸੰਪਤੀ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਬਣਾਉਣਾ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਬਚਣਾ; ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਾੜ ਸਕਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੇ ਚਾਹੇ, ਬਿਨਾਂ ਜਤਨ। ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਸਕਣਾ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਫੜ ਸਕਣਾ; ਸਾੜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਚਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣਾ; ਦੋ ਤੱਕ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਰਾਜ-ਸੰਪਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ। ਇਹ ਚਬੀਸ (24) ਅੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ: ਮਨ ਦੀ ਰਫਤਾਰ, ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਵੇਸ਼। ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਭਾਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਜਤਨ ਦੇ ਥਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਹਲਕਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਫੜ ਸਕਣਾ। ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਟਕਕਾਰ ਤੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਵੀ ਕੰਬ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਇਕ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਅੱਗ ਦੇ ਤੱਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਸਹਿਤ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਬਤੀ (32) ਤਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਲਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ: ਇਹ ਛਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਨ-ਮਰਜ਼ੀ ਤੁਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਸਕਦੇ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਮੂਹ ਬਣਾਉਣਾ, ਅਸਰੀਰ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਹਵਾ ਦੀ ਰਾਜ-ਸੰਪਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਵੱਡੀਆਂ, ਚਾਲੀ (40) ਤਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦੀ ਰਾਜ-ਸੰਪਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਤੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ-ਮਰਜ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਵਿਦਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਭ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਣਾ, ਸਭ ਗੁਪਤ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕਣਾ, ਸਵੈ-ਅਧਿਕਾਰ, ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਣਾ—ਇਹ ਆਖਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਹਨ।