ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਸ ਪ੍ਰਚੀਨ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਦੇ ਮਹਾਨ ਮਾਰਗ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਧਾਰਣਾ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਅਡੋਲ ਬਣਾਏ। ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਮਹਾਦੇਵ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਖਲਤਾ ਨਾ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਧਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਅਸਲ ਧਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਇਕ ਅਟੁੱਟ ਧਾਰ ਵਾਂਗ ਵਗਦੀ ਰਹੇ, ਹਰ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ੁਭਤਾ ਦੇ ਦਾਤਾ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਜੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਥਰਵਣ ਵੈਦ ਵਿੱਚ ਉਲਲੇਖ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਮ ਸ਼ਿਵਾ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਸਦਾ ਵਿਆਪਕ, ਸਦਾ ਜਾਪੇ ਜਾਂਦੇ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਯੋਗ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ। ਇਸ ਧਿਆਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਫਲ ਮੋਖਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਫਲ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿਕ ਅਸਧਾਰਣ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ, ਇਹ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਜਾਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਚਾਰ ਗੱਲਾਂ—ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਧਿਆਨ, ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼—ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਹ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ, ਧੀਰਜਵਾਨ, ਅਲੋਭੀ ਅਤੇ ਸਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗੀ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਥਕਾਵਟ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਥਕਾਵਟ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਯੋਗੀ ਦੋਵੇਂ—ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ—ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਿਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਣਾ (Concentration) ਬਾਰਾਂ ਸਾਹਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਧਾਰਣਾ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਗੁਣਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਧਿਆਨ ਬਾਰਾਂ ਗੁਣਾ ਹੋ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਧੀ ਯੋਗ ਦਾ ਆਖਰੀ ਅੰਗ ਹੈ। ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਜਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਹੀਂ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਯੋਗੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਯੋਗੀ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਜੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸੁੰਗਦਾ, ਨਾ ਬੋਲਦਾ, ਨਾ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਛੂਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਕਲਪ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਆਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਯੋਗੀ ਦੀ ਇਹੀ ਵਿਅਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਤੇ ਰੱਖੀ ਦੀਵਾ ਦੀ ਲੌ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦੀ, ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦਾ। ਜਿਹੜਾ ਯੋਗੀ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਘ ਪੌਣੇ ਪੌਣੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਮ ਯੋਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਯੋਗ ਦੇ ਮਾਰਗ 'ਚ ਦਸ ਵਾਘ ਆਉਂਦੇ ਹਨ: ਆਲਸ, ਭਾਰੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਅਸਾਵਧਾਨੀ, ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹ, ਮਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਘਾਟ, ਗਲਤ ਫਹਿਮੀ, ਦੁੱਖ, ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਚੰਚਲਤਾ। ਆਲਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ—ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸੁਸਤੀ; ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਸਾਵਧਾਨੀ ਨੂੰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਚਿੰਤਨ। ਜੇ ਗਿਆਨ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਅਸਥਾਪਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਘਾਟ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਯੋਗ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਹੋਣਾ। ਗਲਤ ਫਹਿਮੀ ਨੂੰ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦੁੱਖ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜਾ ਹੈ। ਸਰੀਰਕ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜਾ, ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਦੁੱਖ ਸੰਸਾਰੀ ਪੀੜਾ ਹੈ; ਗ੍ਰਹਾਂ ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਦੇਵਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜਾ ਵੀ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ। ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਣ ਨਾਲ ਉਦਾਸੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣਾ ਨੂੰ ਚੰਚਲਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਵਾਘ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਯੋਗੀ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਲਛਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਯੋਗ ਦੀ ਸਿਧੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਗਿਆਨ, ਸੁਣਨਾ, ਖ਼ਬਰ, ਦਰਸ਼ਨ, ਸਵਾਦ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼—ਇਹ ਛੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਜਦ ਇਹ ਘਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਲਛਣ ਹਨ। 'ਗਿਆਨ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਸੁਖਮ ਹੋਵੇ, ਲੁਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੋਵੇ, ਦੂਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਜੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਦੀ ਹੈ, ਵੇਖ ਲੈਣਾ। 'ਸੁਣਨਾ' ਹੈ—ਸਾਰੇ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਯਤਨ ਦੇ ਸੁਣ ਲੈਣਾ। 'ਖ਼ਬਰ' ਹੈ—ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ। 'ਦਰਸ਼ਨ' ਹੈ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਵੇਖ ਲੈਣਾ; 'ਸਵਾਦ' ਹੈ—ਦਿਵ੍ਯ ਰਸਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, 'ਸਪਰਸ਼' ਹੈ—ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਛੂਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਗੰਧ ਆਦਿਕ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਦੇ ਨਾਯਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਅਣਮੁੱਲ ਰਤਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮਿੱਠੀ, ਸਵੈਭਾਵਿਕ ਬੋਲੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਅਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਦ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਇਹ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵੀ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਮਨ ਮੋਖਸ਼ ਵੱਲ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—'ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਇਹ ਦੇਖਿਆ, ਐਸੇ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਹੋਵੇ।' ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਪਤਲਾਪਣ, ਮੋਟਾਪਾ, ਬਚਪਨ, ਬੁਢਾਪਾ ਅਤੇ ਜਵਾਨੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਸਧਾਰਣ ਰੂਪ। ਧਰਤੀ ਤੱਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਗੰਧਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਆਉਣਾ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਮਨ ਚਾਹੇ ਪੀ ਜਾਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਚਾਹੇ, ਓਥੇ ਪਾਣੀ ਉਪਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਿਨਾ ਘੜੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਸਤੂ ਦੇ, ਪਾਣੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਸੁਆਦ ਰਹਿਤ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੁਆਦ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਜ਼ਖ਼ਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਲਾਂ ਅਦਭੁਤ ਮਹਾਨ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜਸੱਤਾ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੋਗੀ ਜੋ ਧਿਆਨ, ਜਪ, ਧਾਰਣਾ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਾਘਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਨ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਅਸਧਾਰਣ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਪਰਮ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।